Nasıl Öğreniriz?
Bisiklete binmeyi bir kez öğrenen neden yıllar sonra bile unutmaz, ama dün ezberlenen formül sınav sabahı neden kaybolur?
Konular
- 1. KONU
Öğrenmeye Genel Bir Bakış
Bir şampiyonun okunu hedefe göndermesi ile bir bebeğin gözünü kırpması arasında ne fark var? Biri öğrenilmiş, öteki değil; peki bunu nereden anlarız?
- 2. KONU
Öğrenmeyi Etkileyen Temel Etmenler
Aynı sınıfta, aynı öğretmenden, aynı dersi dinleyen iki öğrenci neden aynı şeyi öğrenmez?
- 3. KONU
Öğrenme Türleri
Veteriner kliniğini görünce titreyen köpek, övüldükçe hareketini tekrar eden sporcu ve bir anda sudoku düzenini fark eden öğrenci aynı yoldan mı öğrendi?
- 4. KONU
İnsan Öğrenmesi ve Makine Öğrenmesi
Bir film platformu senin bir sonraki favori filmini tahmin edebiliyorsa, seni gerçekten tanıyor mu, yoksa yalnızca hesap mı yapıyor?
Ünitenin kavramları73 kavram
Öğrenmeye Genel Bir Bakış
- Davranış
- Organizmanın yaptığı, gözlenebilen ya da zihinde gerçekleşen her türlü etkinliktir.
- Tepki
- Organizmanın bir uyarıcı karşısında gösterdiği davranıştır.
- Yaşantı
- Deneyim de denir; bireyin çevresiyle etkileşimi sonucunda edindiği izlerdir.
- Öğrenme
- Yaşantılar yoluyla bireyde kalıcı izli davranış değişiklikleri meydana getirme sürecidir.
- Öğretme
- Öğrenme hedeflerinin gerçekleşebilmesi için öğrenmeyi kılavuzlama ve gerekli koşulları oluşturma sürecidir.
- Öğretim
- Belirli bir amaca göre öğrenmeyi kolaylaştıracak etkinlikleri düzenleme, gerekli araç gereçleri sağlama ve bireye rehberlik etme sürecidir; öğretme sürecinin plana bağlanmış hâlidir.
- Hazır bulunuşluk
- Bireyin öğrenme için gerekli fiziksel, zihinsel ve duygusal olgunluğa sahip olma durumudur; gereken ön bilgiyi edinmiş olmak da buna dahildir.
- Biliş
- Dikkat, algı, bellek, düşünme ve problem çözme gibi zihinsel süreçlerin bütünüdür.
Öğrenmeyi Etkileyen Temel Etmenler
- Doğuştan gelen davranış
- Bir türün bütün üyelerinde görülen, öğrenilmeyen davranıştır; refleksif davranışlar bu gruptadır.
- Geçici davranış
- İlaç, yüksek ateş, yorgunluk, narkoz gibi geçici etkilerle ortaya çıkan ve etki geçince kaybolan, kalıcı olmayan davranıştır.
- Öğrenilmiş davranış
- Yaşantı ürünü olan, sonradan edinilen ve nispeten kalıcı izli davranıştır; çoğu zihinsel çaba gerektirir.
- Türe özgü hazır bulunuşluk
- Bir organizmanın yalnızca biyolojik donanımının izin verdiği davranışları öğrenebilmesidir.
- Olgunlaşma
- Öğrenmenin gerçekleşebilmesi için bireyin gerekli bedensel ve bilişsel olgunluğa ulaşmasıdır; genellikle yaşla birlikte ilerleyen doğal bir biyolojik gelişim sürecidir.
- Zekâ
- Bireyin akıl yürütme, problem çözme, soyut düşünme ve çevresine uyum sağlama becerisidir.
- Dikkat
- Kişinin ilgisini belirli bir konuya yönelterek gereksiz uyarıcılardan uzaklaşabilme becerisidir.
- Genel uyarılmışlık hâli
- Bireyin çevresel uyarıcılara karşı fizyolojik ve bilişsel olarak ne düzeyde tepki verebildiğini gösteren bilinç açıklığı durumudur.
- Yerkes-Dodson yasası
- Çok düşük ya da çok yüksek uyarılmışlık düzeylerinin öğrenmeyi zorlaştırdığını, orta düzey uyarılmışlığın en uygun öğrenme koşullarını sağladığını söyleyen yasadır.
- Fizyolojik durum
- Bireyin bedenindeki biyolojik ve fiziksel durumdur; genel sağlık durumu ve bedenin işleyişi öğrenmede etkin rol oynar.
- Kaygı
- Bireyin belirsizliğe ya da olası tehditlere karşı hissettiği endişe ve huzursuzluk hâlidir.
- Transfer
- Önceden öğrenilen bilgi ve becerilerin sonradan öğrenilenleri etkilemesidir.
- Pozitif transfer
- Olumlu transfer de denir; önceki öğrenmelerin yeni öğrenmeleri kolaylaştırmasıdır.
- Negatif transfer
- Olumsuz transfer de denir; önceki öğrenmelerin yeni öğrenmeleri zorlaştırmasıdır.
- Telaffuz edilebilirlik
- Öğrenme malzemesinin öğrenen için açık ve anlaşılır olmasıdır.
- Algısal ayırt edilebilirlik
- Öğrenilecek materyalin diğer uyarıcılardan kolayca ayırt edilebilmesidir.
- Anlamsal çağrışım
- Öğrenilecek bilginin zihinde önceden var olan bilgi, kavram ya da deneyimlerle anlamlı bağlantılar kurularak örgütlenmesi sürecidir.
- Kavramsal gruplama
- Öğrenilecek materyalin kavramsal benzerliklerine ve farklılıklarına göre sınıflandırılmasıdır.
- Aralıklı öğrenme
- Öğrenme materyalinin zamana yayılarak, aralar verilen kısa ve düzenli çalışma sürelerinde öğrenilmesidir.
- Toplu öğrenme
- Öğrenme materyalinin tek bir oturumda, hiç ara verilmeden öğrenilmesidir.
- Parçalara bölerek öğrenme
- Öğrenilecek malzemenin küçük ve anlamlı parçalara ayrılarak öğrenilmesidir.
- Bütün öğrenme
- Öğrenilecek malzemenin tamamının bir bütün olarak ele alınıp öğrenilmesidir.
- Geri bildirim
- Bireyin öğrenme sonucunu bilmesi, ne kadar öğrendiği konusunda bilgilendirilmesidir.
Öğrenme Türleri
- Davranışçı yaklaşım
- Öğrenmeyi yalnızca gözlemlenebilir davranışlardaki kalıcı değişiklikler üzerinden tanımlayan, bilişsel süreçleri açıklama kapsamına almayan öğrenme yaklaşımıdır.
- Klasik koşullanma
- Organizmada başlangıçta tepki yaratmayan bir uyarıcının belirli bir anlam taşıyan başka bir uyarıcıyla eşleştiğinde tepki oluşturma gücü kazanmasıdır.
- Nötr uyarıcı
- Tek başına verildiğinde organizmada herhangi bir tepkiye yol açmayan uyarıcıdır.
- Koşulsuz uyarıcı
- Doğuştan gelen ve organizmada bir öğrenme süreci olmaksızın koşulsuz tepkiyi ortaya çıkaran uyarıcıdır.
- Koşulsuz tepki
- Organizmanın koşulsuz uyarıcıya verdiği doğal ve öğrenilmemiş tepkidir.
- Koşullu uyarıcı
- Başlangıçta tepki oluşturmazken koşulsuz uyarıcıyla eşleştirildikten sonra organizmada belirli bir tepki oluşturan uyarıcıdır.
- Koşullu tepki
- Organizmanın öğrenme yoluyla koşullu uyarıcıya verdiği tepkidir.
- Sönme
- Koşullu tepkinin, koşulsuz uyarıcı verilmeden tekrarlanması durumunda zamanla zayıflayıp ortadan kalkmasıdır.
- Kendiliğinden geri gelme
- Sönmeden bir süre sonra koşullu uyarıcı yeniden sunulduğunda koşullu tepkinin, koşulsuz uyarıcı olmadan kısa süreli ve zayıf biçimde yeniden ortaya çıkmasıdır.
- Genelleme
- Organizmanın koşullu uyarıcıya benzeyen uyarıcılara da koşullu tepki vermesidir.
- Ayırt etme
- Organizmanın birçok benzer uyarıcı arasından yalnızca koşulsuz uyarıcıyla birlikte sunulana tepki vermeyi öğrenmesidir.
- Edimsel koşullanma
- Organizmanın belirli olumlu sonuçlara ulaşmak ya da olumsuz durumlardan kaçınmak amacıyla bazı davranışları sergilemesi ya da bu davranışlardan kaçınması sürecidir.
- Pekiştireç
- Organizmanın istenen davranışı tekrar etme olasılığını artıran uyarıcıdır.
- Olumlu pekiştireç
- İstenen davranışın görülme sıklığını artıran ve organizma tarafından hoş karşılanan uyarıcıdır.
- Olumsuz pekiştireç
- Organizma uygun bir tepki verdiğinde hoşa gitmeyen bir uyarıcının ortamdan kaldırılmasıdır; bu davranışın tekrarlanma olasılığını artırır.
- Ceza
- İstenmeyen bir davranışın tekrarlanma olasılığını azaltmak için organizmayı hoşa gitmeyen bir uyarıcıya maruz bırakmak ya da hoşa giden bir uyarıcıdan mahrum etmektir.
- Sosyal-bilişsel yaklaşım
- Albert Bandura'nın, öğrenmenin yalnızca gözlemlenebilir davranışlarla ya da çevresel uyarıcılarla açıklanamayacağını, bireyin düşünceleri, davranışları ve çevresinin birbirine bağlı olarak şekillendiğini savunan öğrenme kuramıdır.
- Karşılıklı belirlenim
- Bandura'ya göre bireyin düşüncelerinin, davranışlarının ve çevresel koşulların birbirine bağlı olarak şekillenmesidir.
- Öz yeterlik
- Bandura'ya göre bireyin başarılı olma ya da bir görevi tamamlama yeteneğine olan inancıdır.
- Model alma
- Gözlem yoluyla öğrenme de denir; bireyin bir başkasının davranışlarını ve bu davranışların sonuçlarını izleyerek yeni bilgi ve beceriler kazanmasıdır.
- Dolaylı pekiştirme
- Bireyin bir davranışın olumlu ve olumsuz sonuçlarını gözlemleyerek o davranışı sergileme ya da sergilememe yönünde karar vermesidir.
- Bilişsel yaklaşım
- Öğrenmenin içsel düşünme, problem çözme ve bilgi işleme gibi süreçlerle şekillendiğini, bilginin aktif biçimde işlenip anlamlandırıldığını savunan öğrenme yaklaşımıdır.
- Gizil öğrenme
- Örtük öğrenme de denir; organizmanın çevresiyle etkileşimi sırasında farkında olmadan bilgi edindiği ve bu bilginin uygun bir uyarıcı ya da koşul oluşana kadar davranışa dönüşmediği öğrenme biçimidir.
- Bilişsel harita
- Organizmanın çevresi hakkında zihninde oluşturduğu ve yön bulma ya da karar verme gibi durumlarda kullandığı haritadır.
- Kavrayarak öğrenme
- Organizmanın problem çözme sürecinde ani bir farkındalık ve içgörüyle çözüme ulaşmasıdır.
- Deneme-yanılma yoluyla öğrenme
- Organizmanın rastgele denemeler sonucunda doğru tepkiyi bulması ve denemeler tekrarlandıkça bu tepkiyi giderek daha hızlı göstermesidir; Thorndike'ın bilmece kutusuna koyduğu kedi bu yolla öğrenmiştir.
- Duygusal bulaşma
- Başkalarının duygularına ilişkin görsel ya da işitsel ipuçlarının bireyde otomatik ve benzer tepkileri tetiklemesidir.
İnsan Öğrenmesi ve Makine Öğrenmesi
- Makine öğrenmesi
- Bilgisayar sistemlerinin verileri sayısal değerlere dönüştürüp matematiksel hesaplamalar ve mantıksal çıkarımlarla örüntüler bulduğu, bunlardan sınıflandırma, tahmin ya da tanıma sonuçları ürettiği öğrenme biçimidir.
- Algı
- Duyularla alınan bilgilerin anlamlı hâle getirilmesidir.
- Tanıma
- Duyularla alınan bilgilerin ayırt edilip anlamlandırılmasıdır.
- Bilginin kodlanması
- Algılanan bilgilerin düzenlenerek belleğe kaydedilebilir hâle getirilmesidir.
- Depolama
- Anlamlandırılan bilgilerin uzun süreli belleğe aktarılıp kalıcı hâle getirilmesidir.
- Geri getirme
- Depolanan bilgilerin gerektiğinde hatırlanıp yeniden kullanılmasıdır.
- Girdi
- Makine öğrenmesinde sisteme sayısal biçimde sunulan veri kümeleridir.
- Süreç
- Makine öğrenmesinde yapay sinir ağlarının veriyi işleyip hataları düzelttiği aşamadır.
- Çıktı
- Makine öğrenmesinde sistemin ürettiği sınıflandırma, tahmin ya da tanıma sonuçlarıdır.
- Denetimli öğrenme
- Makineye doğru cevapları önceden belli olan örneklerin verildiği, makinenin bu örneklerden öğrenip yeni verileri tahmin etmeye çalıştığı yöntemdir.
- Denetimsiz öğrenme
- Makineye doğru cevaplar olmadan yalnızca verilerin verildiği, makinenin verileri kendi başına gruplayarak örüntü bulmaya çalıştığı yöntemdir.
- Pekiştirmeli öğrenme
- Makinenin ödül ve ceza mekanizmasıyla eğitildiği, doğru adımların ödüllendirilip yanlış adımların cezalandırıldığı ve makinenin zamanla en uygun stratejiyi geliştirdiği yöntemdir.
- Yapay sinir ağları
- Biyolojik nöronların bilgi işleme ve bağlantı kurma yapısından esinlenerek geliştirilen, belirlenmiş kurallar ve hesaplamalarla çalışan sistemlerdir.
- Biyolojik nöronlar
- Bilgiyi aralarındaki sinirsel bağlantılarla ileten, esnek ve kendini yenileyebilen sinir hücreleridir.