Öğrenme Türleri
Veteriner kliniğini görünce titreyen köpek, övüldükçe hareketini tekrar eden sporcu ve bir anda sudoku düzenini fark eden öğrenci aynı yoldan mı öğrendi?
OKUMADAN ÖNCE TAHMİN ET
Cevaplarını konunun sonunda göreceksin.
Bir köpek daha önce götürüldüğü veteriner kliniğini görünce titremeye başlar. Bir kuş kafesinin kapağını açmak için farklı hareketler dener ve sonunda doğrusunu bulur. Bir sporcu antrenöründen övgü aldıkça başarılı hareketini tekrar eder. Bir çocuk her akşam kendisine kitap okunmasını izledikten sonra oyuncak ayılarını sıraya dizip onlara kitap okur. Bir öğrenci, uzun süre çözemediği bir sudokuda sayıların belirli bir düzenle ilerlediğini birden fark eder. Bu örneklerin hepsi öğrenmedir ama aynı yoldan gerçekleşmez. Psikologlar öğrenmeyi farklı yaklaşımlarla açıklar. Bu bölümde üç yaklaşımı göreceksin: davranışçı, sosyal-bilişsel ve bilişsel yaklaşım.
Davranışçı yaklaşım
Davranışçı yaklaşım öğrenmeyi yalnızca dışarıdan gözlenebilen davranışlarda ortaya çıkan kalıcı değişikliklerle tanımlar; zihinde olup bitenleri açıklamasının dışında bırakır. Bu yaklaşıma göre öğrenmenin ilkeleri insanda da hayvanda da benzer işler. Öğrenmeyle ilgili ilk deneylerin hayvanlarla yapılmasının nedeni budur.
Klasik koşullanma
Klasik koşullanma, organizmada başlangıçta tepki yaratmayan bir uyarıcının, belirli bir anlam taşıyan başka bir uyarıcıyla eşleştiğinde tepki oluşturma gücü kazanmasıdır.
İvan Petroviç Pavlov (1849-1936) köpeklerin sindirim sürecini incelerken, yiyecek verilmeden önce yiyeceğin kokusunu alan köpeklerin doğal bir tepki olarak salya salgılamaya başladığını gözlemledi ve bu gözlemden doğan düşüncesini sınamak için bir deney tasarladı. Deneyde zil sesini köpeğin doğal olarak tepki verdiği et ile eş zamanlı sundu. Eşleştirmeler tekrarlandıkça köpek zil sesi ile et arasındaki ilişkiyi öğrendi ve sonunda yalnızca zil sesini duyduğunda salya salgılamaya başladı. Bu deneyle organizmaların çevresel uyarıcılara göre belirli tepkiler geliştirdiği gösterilmiş olur.
| Kavram | Anlamı | Pavlov’un deneyinde |
|---|---|---|
| Nötr uyarıcı | Tek başına verildiğinde tepkiye yol açmayan uyarıcı | Koşullanmadan önceki zil sesi |
| Koşulsuz uyarıcı | Doğuştan gelen, öğrenme olmadan koşulsuz tepkiyi ortaya çıkaran uyarıcı | Et |
| Koşulsuz tepki | Koşulsuz uyarıcıya verilen doğal, öğrenilmemiş tepki | Ete karşı salya salgılama |
| Koşullu uyarıcı | Koşulsuz uyarıcıyla eşleştirildikten sonra tepki oluşturan uyarıcı | Koşullanmadan sonraki zil sesi |
| Koşullu tepki | Koşullu uyarıcıya öğrenme yoluyla verilen tepki | Zil sesine karşı salya salgılama |
Klasik koşullanmada şu süreçler de görülür:
| Süreç | Ne olur? | Pavlov’un deneyinde |
|---|---|---|
| Sönme | Koşullu tepki, koşulsuz uyarıcı verilmeden tekrarlanırsa zamanla zayıflar ve ortadan kalkar. | Zil çalınıp et verilmezse köpek bir süre sonra zile tepki vermeyi bırakır. |
| Kendiliğinden geri gelme | Sönmeden bir süre sonra koşullu uyarıcı yeniden sunulunca koşullu tepki, koşulsuz uyarıcı olmadan kısa süreli ve zayıf biçimde yeniden ortaya çıkar. | — |
| Genelleme | Organizma koşullu uyarıcıya benzeyen uyarıcılara da koşullu tepki verir. | Köpek farklı tonlardaki zil seslerine de salya salgılar. |
| Ayırt etme | Organizma benzer uyarıcılar arasından yalnızca koşulsuz uyarıcıyla birlikte sunulana tepki vermeyi öğrenir. | Köpek zamanla yalnızca etle birlikte çalınan zilin sesine tepki verir. |
Edimsel koşullanma
Edimsel koşullanma, organizmanın belirli olumlu sonuçlara ulaşmak ya da olumsuz durumlardan kaçınmak için bazı davranışları sergilemesi ya da bu davranışlardan kaçınmasıdır. Kısacası davranış, sonucuna göre şekillenir.
Burrhus Frederic Skinner (1904-1990), “Skinner kutusu” olarak bilinen bir düzenek geliştirdi ve istenen davranışı tekrar etme olasılığını artıran pekiştireçlere dayalı öğrenmeyi fareler üzerinde inceledi. Kutuya ilk giren fare rastgele davranışlar sergiler. Yiyecek kabına yaklaştığında kutuya bir parça yiyecek bırakılır; fare zamanla kabın yanında daha çok zaman geçirmeye başlar. Sonraki aşamada yalnızca kabın yanında durmak yetmez, fareden kabın yanındaki kola dokunması beklenir. Fare kola dokununca yiyecek gelir. Davranışın hemen ardından gelen yiyecek, farenin bu davranışı ödüllendirici sonuçla eşleyerek öğrenmesini sağlar.
| Kavram | Anlamı | Skinner kutusunda |
|---|---|---|
| Olumlu pekiştireç | İstenen davranışın görülme sıklığını artıran, hoş karşılanan uyarıcı | Kola dokunan fareye yiyecek verilmesi |
| Olumsuz pekiştireç | Uygun tepki verildiğinde hoşa gitmeyen bir uyarıcının ortamdan kaldırılması; davranışın tekrarlanma olasılığı artar | Kafes zeminine verilen hafif elektrik akımının, fare kola dokununca kesilmesi |
| Ceza | İstenmeyen davranışın tekrarlanma olasılığını azaltmak için hoşa gitmeyen bir uyarıcıya maruz bırakmak ya da hoşa giden uyarıcıdan mahrum etmek; davranışın sürmesini değil ortadan kalkmasını hedefler | Bu düzenek için örnek verilmez |
En sık karıştırılan ikili olumsuz pekiştireç ile cezadır. Olumsuz pekiştireçte hoşa gitmeyen bir şey ortamdan kaldırılır ve amaç davranışın devam etmesidir. Cezada ise hoşa gitmeyen bir şey verilir ya da hoşa giden bir şey geri alınır ve amaç davranışın ortadan kalkmasıdır.
Thorndike ve deneme-yanılma
Edward Lee Thorndike (1874-1949) öğrenmenin uyarıcı-tepki bağları aracılığıyla nasıl gerçekleştiğini araştırdı. Kedileri “bilmece kutusu” adını verdiği bir düzeneğe koydu; kedi ancak kutunun içindeki bir kolu çekerse dışarı çıkabiliyordu. Kedi önce kaçmak için rastgele davranışlar sergiledi ve tesadüfen düzeneği çalıştırarak çıktı. Kutuya yeniden konduğunda yine çeşitli davranışlar gösterdi ama çıkışı ilkinden daha kısa sürede buldu. Denemeler tekrarlandıkça doğru tepkiyi giderek daha hızlı göstermeye başladı.
Sosyal-bilişsel yaklaşım
Albert Bandura (1925-2021) tarafından geliştirilen sosyal-bilişsel öğrenme kuramına göre öğrenme yalnızca gözlemlenebilir davranışlarla ya da çevresel uyarıcılarla açıklanamaz. Bandura’nın karşılıklı belirlenim modeline göre bireyin düşünceleri, davranışları ve çevresel koşulları birbirine bağlı olarak şekillenir.
Bu yaklaşıma göre bir davranışı öğrenmek için onu gözlemlemek yetmez, öğrenmeye yönelik bir motivasyon da gerekir. Bu motivasyon ödül ve ceza gibi dışsal, kişisel tatmin, merak ve başarı duygusu gibi içsel kaynaklı olabilir. İçsel motivasyonla ilişkili olarak Bandura öz yeterlik kavramını vurgular: Birey bir davranışı başarıyla gerçekleştirebileceğine inanıyorsa öğrenme daha etkili olur.
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Öz yeterlik | Bireyin başarılı olma ya da bir görevi tamamlama yeteneğine olan inancı |
| Model alma (gözlem yoluyla öğrenme) | Bireyin bir başkasının davranışlarını ve bunların sonuçlarını izleyerek yeni bilgi ve beceriler kazanması |
| Dolaylı pekiştirme | Bireyin bir davranışın olumlu ve olumsuz sonuçlarını gözlemleyerek o davranışı sergileyip sergilememeye karar vermesi |
Sosyal-bilişsel yaklaşıma göre bireyler başkalarının davranışlarını doğrudan deneyimlemeden de öğrenebilir. Dolaylı pekiştirme öğrenmeyi hem hızlandırır hem de daha güvenli kılar; organizma riskli ya da olumsuz sonuçlarla karşılaşmadan başkalarının deneyimlerinden yararlanır.
Paul Mussen (1922-2000) ve Nancy Eisenberg (1950-) bir çalışmada bir grup çocuğa, karakterlerden birinin oyuncaklarını paylaştığı, yardıma ihtiyacı olanlara destek olduğu ve iş birliği yaptığı bir çizgi film izletti. Öteki gruptaki çocuklar belirgin bir paylaşma ya da yardımlaşma davranışı içermeyen bir çizgi film izledi. Ardından bütün çocuklara oyuncak ve çıkartmalar verildi. Paylaşma ve yardımlaşmayı konu alan çizgi filmi izleyen çocukların materyallerini arkadaşlarıyla daha sık paylaştığı ve birlikte oyun kurma eğiliminde olduğu görüldü.
Zanaatların aktarımında da gözlem ve pekiştirme birlikte işler. Ahilik, 13. yüzyılda Anadolu’da gelişen bir esnaf ve zanaatkâr örgütlenmesidir. Buradaki usta-çırak ilişkisi bunun tarihsel bir örneğidir: Çırak önce ustasını izler, sonra küçük görevler alır; görevi doğru yaptığında övülür ve her yeni görev bir öncekini başardığında verilir.
Bilişsel yaklaşım
Bilişsel yaklaşıma göre öğrenme içsel düşünme, problem çözme ve bilgi işleme gibi süreçlerle şekillenir. Öğrenme bilgiyi aktif biçimde işleme ve anlamlandırma sürecidir; içsel merak ve motivasyon gibi etmenlerle desteklenir.
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Gizil (örtük) öğrenme | Organizmanın çevresiyle etkileşimi sırasında farkında olmadan bilgi edinmesi ve bu bilginin uygun bir uyarıcı ya da koşul oluşana kadar davranışa dönüşmemesi |
| Bilişsel harita | Organizmanın çevresi hakkında zihninde oluşturduğu ve yön bulma ya da karar verme gibi durumlarda kullandığı harita |
| Kavrayarak öğrenme | Organizmanın problem çözerken ani bir farkındalık ve içgörüyle çözüme ulaşması; burada deneme yanılma değil, bir anda kavrama ve yaratıcı çözüm üretme öne çıkar |
Edward C. Tolman (1886-1959) ve çalışma arkadaşı Honzik bu yaklaşımı farelerle araştırdı. Fareleri gruplara ayırıp bir labirente yerleştirdiler:
| Grup | Ne yapıldı? | Sonuç |
|---|---|---|
| İlk günden yiyecek verilen grup | Labirentte yiyecek kutusunu bulunca her seferinde ödül aldı. | Her gün biraz daha az hata yaparak yiyeceğe daha hızlı ulaşmayı öğrendi. |
| 11. günden itibaren yiyecek verilen grup | İlk on gün yalnızca labirentte dolaştı; yiyecek kutusunu bulsa da ödül almadı. On birinci günden sonra hedefe her ulaştığında yiyecek verildi. | Daha önce hiç ödül almamış olmasına rağmen, yiyecek verilmeye başlanınca hızlı ve hatasız biçimde hedefe ulaştı. |
| Hiç yiyecek verilmeyen grup | Deney boyunca ödül almadı. | Hata sayısı fazla kaldı. |
Deneyin anlatımında iki grup karşılaştırılır; sonuçları gösteren grafikte ise hiç yiyecek verilmeyen üçüncü bir grup da yer alır. Sonuca göre fareler labirentin yapısını çoktan öğrenmiş ama bu bilgi ancak ödül sunulunca davranışa dönüşmüştür. Tolman ve Honzik’in deneyi, öğrenmenin her zaman davranışla gözlemlenemeyeceğini, bazen gizil biçimde gerçekleştiğini gösterir. Tolman’a göre fareler labirentte bir bilişsel harita oluşturmuştur; bu sayede başlangıç noktası değişse bile doğru yöne ilerleyebilirler.
Wolfgang Köhler tavuklarla yaptığı bir çalışmada uyaranlar arasındaki ilişkileri inceledi. Yere farklı tonlarda iki gri karton kondu ve tavuklara yalnızca daha koyu olan kartonun üzerindeyken yem verildi. Sonra tavuklara bu koyu gri karton ile ondan da koyu yeni bir karton gösterildi. Tavuklar önceden pekiştirilen kartonu değil, daha koyu olan yeni kartonu tercih etti. Köhler’in bu bulgusu, tavukların belirli bir kartonu değil, kartonlar arasındaki ilişkiyi (koyu-açık) öğrendiğini gösterir.
Üç yaklaşımın karşılaştırması
| Ölçüt | Davranışçı | Sosyal-bilişsel | Bilişsel |
|---|---|---|---|
| Öğrenmeyi neyle açıklar? | Gözlemlenebilir davranış; uyarıcı-tepki bağı ve davranışın sonuçları | Gözlem, model alma ve motivasyon; düşünce, davranış ve çevrenin karşılıklı etkisi | İçsel zihinsel süreçler; bilgiyi işleme ve anlamlandırma |
| Zihinsel süreçler | Açıklama dışında bırakılır | Gözlem, beklenti ve inançlar (öz yeterlik) önemlidir | Merkezdedir |
| Temsilciler | Pavlov, Thorndike, Skinner | Bandura | Köhler, Tolman (ve Honzik) |
| Temel kavramlar | Koşullu ve koşulsuz uyarıcı ve tepki, sönme, genelleme, ayırt etme, pekiştireç, ceza | Karşılıklı belirlenim, öz yeterlik, model alma, dolaylı pekiştirme | Gizil öğrenme, bilişsel harita, kavrayarak öğrenme |
Gözleme benzeyen ama farklı bir süreç: Duygusal bulaşma
Bir arkadaşın kahkahası seni de güldürebilir, biri esneyince farkında olmadan sen de esneyebilirsin; uçakta bir bebek ağlamaya başlayınca kısa sürede öteki bebekler de ağlayabilir. Adam D. I. Kramer (1970-), Jamie E. Guillory (1980-) ve Jeffrey T. Hancock’a (1970-) göre bu durumların kaynağı, başkalarının duygularına dair görsel ya da işitsel ipuçlarının bireyde kendiliğinden tepkiler başlatmasıdır. Psikolojide buna duygusal bulaşma denir. Duygusal bulaşma, gözlenen bir davranışın bilinçli olarak öğrenilmesi olarak değil, doğuştan gelen biyolojik yapıların bir sonucu olarak değerlendirilir. Nörobilimsel araştırmalara göre bu kendiliğinden tepkiler beyindeki ayna nöron sistemiyle de ilişkili olabilir: Ayna nöronlar, insan bir davranışı kendisi yaptığında da başkasının yaptığını izlediğinde de benzer biçimde etkinleşir.
Başta sorduklarımız3 soru
Davranışçı yaklaşım öğrenmeyi açıklarken neyi açıklamasının dışında bırakır?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPZihinde olup bitenleriTahminin doğru çıktı.
Davranışçı yaklaşım öğrenmeyi dışarıdan gözlenebilen davranışlardaki kalıcı değişikliklerle tanımlar. Uyarıcı-tepki bağı ve davranışın sonuçları bu yaklaşımın merkezindedir.
Cevap bu bölümde: Davranışçı yaklaşım →Sosyal-bilişsel yaklaşıma göre bir davranışı öğrenmek için onu başkasında izlemek yeterli midir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPYetmez; öğrenmeye yönelik bir motivasyon da gerekirTahminin doğru çıktı.
Sosyal-bilişsel yaklaşıma göre gözlemin yanında motivasyon da gerekir. Bu motivasyon ödül ve ceza gibi dışsal ya da merak ve başarı duygusu gibi içsel olabilir.
Cevap bu bölümde: Sosyal-bilişsel yaklaşım →Tolman ve Honzik'in deneyinde ilk günlerde hiç ödül almadan labirentte dolaşan fareler ne yapmıştır?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPLabirenti öğrenmiş, ödül gelene kadar bunu göstermemiştirTahminin doğru çıktı.
Ödül verilmeye başlanınca bu fareler hızla hedefe ulaşmıştır; bu da labirenti zaten öğrendiklerini gösterir. Bilişsel yaklaşımda bu duruma gizil öğrenme denir.
Cevap bu bölümde: Bilişsel yaklaşım →
Konunun kavramları27 kavram
- Davranışçı yaklaşım
- Öğrenmeyi yalnızca gözlemlenebilir davranışlardaki kalıcı değişiklikler üzerinden tanımlayan, bilişsel süreçleri açıklama kapsamına almayan öğrenme yaklaşımıdır.
- Klasik koşullanma
- Organizmada başlangıçta tepki yaratmayan bir uyarıcının belirli bir anlam taşıyan başka bir uyarıcıyla eşleştiğinde tepki oluşturma gücü kazanmasıdır.
- Nötr uyarıcı
- Tek başına verildiğinde organizmada herhangi bir tepkiye yol açmayan uyarıcıdır.
- Koşulsuz uyarıcı
- Doğuştan gelen ve organizmada bir öğrenme süreci olmaksızın koşulsuz tepkiyi ortaya çıkaran uyarıcıdır.
- Koşulsuz tepki
- Organizmanın koşulsuz uyarıcıya verdiği doğal ve öğrenilmemiş tepkidir.
- Koşullu uyarıcı
- Başlangıçta tepki oluşturmazken koşulsuz uyarıcıyla eşleştirildikten sonra organizmada belirli bir tepki oluşturan uyarıcıdır.
- Koşullu tepki
- Organizmanın öğrenme yoluyla koşullu uyarıcıya verdiği tepkidir.
- Sönme
- Koşullu tepkinin, koşulsuz uyarıcı verilmeden tekrarlanması durumunda zamanla zayıflayıp ortadan kalkmasıdır.
- Kendiliğinden geri gelme
- Sönmeden bir süre sonra koşullu uyarıcı yeniden sunulduğunda koşullu tepkinin, koşulsuz uyarıcı olmadan kısa süreli ve zayıf biçimde yeniden ortaya çıkmasıdır.
- Genelleme
- Organizmanın koşullu uyarıcıya benzeyen uyarıcılara da koşullu tepki vermesidir.
- Ayırt etme
- Organizmanın birçok benzer uyarıcı arasından yalnızca koşulsuz uyarıcıyla birlikte sunulana tepki vermeyi öğrenmesidir.
- Edimsel koşullanma
- Organizmanın belirli olumlu sonuçlara ulaşmak ya da olumsuz durumlardan kaçınmak amacıyla bazı davranışları sergilemesi ya da bu davranışlardan kaçınması sürecidir.
- Pekiştireç
- Organizmanın istenen davranışı tekrar etme olasılığını artıran uyarıcıdır.
- Olumlu pekiştireç
- İstenen davranışın görülme sıklığını artıran ve organizma tarafından hoş karşılanan uyarıcıdır.
- Olumsuz pekiştireç
- Organizma uygun bir tepki verdiğinde hoşa gitmeyen bir uyarıcının ortamdan kaldırılmasıdır; bu davranışın tekrarlanma olasılığını artırır.
- Ceza
- İstenmeyen bir davranışın tekrarlanma olasılığını azaltmak için organizmayı hoşa gitmeyen bir uyarıcıya maruz bırakmak ya da hoşa giden bir uyarıcıdan mahrum etmektir.
- Sosyal-bilişsel yaklaşım
- Albert Bandura'nın, öğrenmenin yalnızca gözlemlenebilir davranışlarla ya da çevresel uyarıcılarla açıklanamayacağını, bireyin düşünceleri, davranışları ve çevresinin birbirine bağlı olarak şekillendiğini savunan öğrenme kuramıdır.
- Karşılıklı belirlenim
- Bandura'ya göre bireyin düşüncelerinin, davranışlarının ve çevresel koşulların birbirine bağlı olarak şekillenmesidir.
- Öz yeterlik
- Bandura'ya göre bireyin başarılı olma ya da bir görevi tamamlama yeteneğine olan inancıdır.
- Model alma
- Gözlem yoluyla öğrenme de denir; bireyin bir başkasının davranışlarını ve bu davranışların sonuçlarını izleyerek yeni bilgi ve beceriler kazanmasıdır.
- Dolaylı pekiştirme
- Bireyin bir davranışın olumlu ve olumsuz sonuçlarını gözlemleyerek o davranışı sergileme ya da sergilememe yönünde karar vermesidir.
- Bilişsel yaklaşım
- Öğrenmenin içsel düşünme, problem çözme ve bilgi işleme gibi süreçlerle şekillendiğini, bilginin aktif biçimde işlenip anlamlandırıldığını savunan öğrenme yaklaşımıdır.
- Gizil öğrenme
- Örtük öğrenme de denir; organizmanın çevresiyle etkileşimi sırasında farkında olmadan bilgi edindiği ve bu bilginin uygun bir uyarıcı ya da koşul oluşana kadar davranışa dönüşmediği öğrenme biçimidir.
- Bilişsel harita
- Organizmanın çevresi hakkında zihninde oluşturduğu ve yön bulma ya da karar verme gibi durumlarda kullandığı haritadır.
- Kavrayarak öğrenme
- Organizmanın problem çözme sürecinde ani bir farkındalık ve içgörüyle çözüme ulaşmasıdır.
- Deneme-yanılma yoluyla öğrenme
- Organizmanın rastgele denemeler sonucunda doğru tepkiyi bulması ve denemeler tekrarlandıkça bu tepkiyi giderek daha hızlı göstermesidir; Thorndike'ın bilmece kutusuna koyduğu kedi bu yolla öğrenmiştir.
- Duygusal bulaşma
- Başkalarının duygularına ilişkin görsel ya da işitsel ipuçlarının bireyde otomatik ve benzer tepkileri tetiklemesidir.
Kısa tekrar
Konudan rastgele kartlar. Cevabı önce kendin düşün, sonra kartı aç.
- Davranışçı yaklaşım öğrenmeyi neyle açıklar?Yalnızca gözlemlenebilir davranışlardaki kalıcı değişikliklerle. Bilişsel süreçleri açıklama kapsamına almaz.
- Davranışçı yaklaşımda ilk deneyler neden hayvanlar üzerinde yapılmıştır?Çünkü bu yaklaşıma göre öğrenme ilkeleri insanlar ve hayvanlar için benzerdir.
- Klasik koşullanma nedir?Başlangıçta tepki yaratmayan bir uyarıcının, belirli bir anlam taşıyan başka bir uyarıcıyla eşleşince tepki oluşturma gücü kazanmasıdır.
- Her sabah okul zilinden hemen sonra sınıfa giren ve sert konuşan bir öğretmen yüzünden, zil sesini duyunca gerilmeye başlayan öğrencide koşullu uyarıcı nedir?Zil sesi. Başlangıçta tepki oluşturmuyordu; öğretmenin sert tavrıyla eşleştikten sonra gerginlik tepkisi doğurmaya başladı.
- Koşulsuz uyarıcı ile koşullu uyarıcı arasındaki fark nedir?Koşulsuz uyarıcı öğrenme olmadan, doğuştan tepki doğurur. Koşullu uyarıcı ise başlangıçta tepki doğurmaz; koşulsuz uyarıcıyla eşleştirildikten sonra tepki oluşturur.
- Nötr uyarıcı nedir?Tek başına verildiğinde organizmada herhangi bir tepkiye yol açmayan uyarıcıdır.
- Klasik koşullanma kavramlarıyla düşünürsen, sıcak bir yüzeye dokununca elini hemen çekmek nasıl bir tepkidir?Koşulsuz tepkidir. Öğrenilmemiş, doğal bir tepkidir.
- Koşullu tepki nedir?Organizmanın öğrenme yoluyla koşullu uyarıcıya verdiği tepkidir.
- Sönme ne zaman gerçekleşir?Koşullu tepki, koşulsuz uyarıcı verilmeden tekrarlandığında zamanla zayıflayıp ortadan kalkar.
- Kendiliğinden geri gelme nedir?Sönmeden bir süre sonra koşullu uyarıcı yeniden sunulunca koşullu tepkinin, koşulsuz uyarıcı olmadan kısa süreli ve zayıf biçimde yeniden ortaya çıkmasıdır.
- Bir kez bir sokak köpeğinden korkan çocuğun bütün köpeklerden korkmaya başlaması hangi sürece örnektir?Genellemeye. Organizma koşullu uyarıcıya benzeyen uyarıcılara da aynı tepkiyi verir.
- Genelleme ile ayırt etme arasındaki fark nedir?Genellemede organizma benzer uyarıcılara da tepki verir. Ayırt etmede ise yalnızca koşulsuz uyarıcıyla birlikte sunulan uyarıcıya tepki vermeyi öğrenir.
- Edimsel koşullanmayı klasik koşullanmadan ayıran nedir?Edimsel koşullanmada davranış sonucuna göre şekillenir; organizma olumlu sonuca ulaşmak ya da olumsuz durumdan kaçınmak için davranır. Klasik koşullanmada ise iki uyarıcının eşleşmesi tepki doğurur.
- Skinner kutusunda fare kola dokunmayı nasıl öğrendi?Kola dokunma davranışının hemen ardından yiyecek verildi. Fare davranışı ödüllendirici sonuçla eşleyerek öğrendi.
- Ödevlerini zamanında teslim eden öğrenciye ek puan verilmesi hangi kavrama örnektir?Olumlu pekiştirece. Hoşa giden bir uyarıcı verilerek davranışın tekrarlanma olasılığı artırılır.
- Arabada kemer takılınca uyarı sesinin susması neden olumsuz pekiştireçtir?Çünkü uygun davranış yapılınca hoşa gitmeyen bir uyarıcı ortadan kalkar ve kemer takma davranışının tekrarlanma olasılığı artar.
- Olumsuz pekiştireç ile ceza arasındaki fark nedir?Olumsuz pekiştireçte hoşa gitmeyen bir uyarıcı kaldırılır ve amaç davranışın sürmesidir. Cezada hoşa gitmeyen bir uyarıcı verilir ya da hoşa giden geri alınır ve amaç davranışın ortadan kalkmasıdır.
- Odasını toplamayan bir gence o akşam bilgisayar oynama izni verilmemesi hangi kavrama örnektir?Cezaya. Hoşa giden bir uyarıcıdan mahrum bırakılarak istenmeyen davranışın tekrarlanma olasılığı azaltılmak istenir.
- Pekiştireç nedir?Organizmanın istenen davranışı tekrar etme olasılığını artıran uyarıcıdır.
- Thorndike'ın bilmece kutusundaki kedi denemeler tekrarlandıkça nasıl bir değişim gösterdi?Önce rastgele davranışlarla tesadüfen çıktı; denemeler tekrarlandıkça çıkış yolunu giderek daha kısa sürede buldu.
- Bandura'nın karşılıklı belirlenim modeli neyi anlatır?Bireyin düşüncelerinin, davranışlarının ve çevresel koşullarının birbirine bağlı olarak şekillendiğini.
- Sosyal-bilişsel yaklaşıma göre bir davranışı öğrenmek için gözlem yeterli midir?Hayır. Bireyin öğrenmeye yönelik bir motivasyonu da olmalıdır; bu motivasyon dışsal (ödül, ceza) ya da içsel (merak, başarı duygusu) olabilir.
- Öz yeterlik nedir ve öğrenmeyi nasıl etkiler?Bandura'ya göre bireyin başarılı olma ya da bir görevi tamamlama yeteneğine olan inancıdır. Birey bir davranışı başarabileceğine inanıyorsa öğrenme daha etkili olur.
- Ablasının saçını örüşünü izleyerek kendi saçını örmeyi öğrenen çocuk hangi yolla öğrenmiştir?Model alma, yani gözlem yoluyla öğrenme. Başkasının davranışını izleyerek yeni bir beceri kazanmıştır.
- Bir öğrenci kopya çekmeyi aklından geçirir. Sonra kopya çekerken yakalanan arkadaşının ceza aldığını görür ve bu sonuç yüzünden kopya çekmekten vazgeçer. Davranışı sergilememe kararını başkasının aldığı cezaya bakarak vermesi hangi kavrama örnektir?Dolaylı pekiştirmeye. Davranışın sonucunu başkasında gözlemleyerek o davranışı sergilememeye karar vermiştir.
- Sosyal-bilişsel yaklaşıma göre dolaylı pekiştirmenin öğrenmeye katkısı nedir?Öğrenmeyi hem hızlandırır hem de daha güvenli kılar; birey riskli sonuçlarla karşılaşmadan başkalarının deneyimlerinden yararlanır.
- Bilişsel yaklaşıma göre öğrenme hangi süreçlerle şekillenir?İçsel düşünme, problem çözme ve bilgi işleme süreçleriyle. Öğrenme bilgiyi aktif biçimde işleme ve anlamlandırmadır.
- Tolman ve Honzik'in deneyinde 11. günden itibaren ödül alan farelerin hızla hatasız hâle gelmesi neyi gösterir?Fareler labirentin yapısını daha önce öğrenmiştir ama bu bilgi ancak ödül sunulunca davranışa dönüşmüştür. Bu gizil öğrenmedir.
- Gözlerini kapatınca evinden okula giden sokakları sırasıyla zihninde canlandırabiliyorsun. Zihnindeki bu temsile ne ad verilir?Bilişsel harita. Organizmanın çevresi hakkında zihninde oluşturduğu ve yön bulmada kullandığı haritadır.
- Kavrayarak öğrenmeyi deneme-yanılma yoluyla öğrenmeden ayıran nedir?Kavrayarak öğrenmede çözüme rastgele denemelerle değil, ani bir farkındalık ve içgörüyle ulaşılır.
- Köhler'in tavuk deneyinde tavukların yeni ve daha koyu kartonu seçmesi neyi gösterir?Tavukların belirli bir kartonu değil, kartonlar arasındaki koyu-açık ilişkisini öğrendiğini; öğrenmede zihinsel bir sürecin devreye girdiğini.
- Mussen ve Eisenberg'in çalışmasında paylaşmayı konu alan çizgi filmi izleyen çocuklarda ne gözlendi?Öteki gruba göre materyallerini arkadaşlarıyla daha sık paylaştılar ve birlikte oyun kurma eğilimi gösterdiler.
- Duygusal bulaşma ile model alma arasındaki temel fark nedir?Model almada davranış gözlem yoluyla öğrenilir. Duygusal bulaşma ise bilinçli bir öğrenmeden çok doğuştan gelen biyolojik yapıların sonucu olarak görülen otomatik bir tepkidir.
KENDİNE SOR
Bir yabancı dili öğrenirken davranışçı, sosyal-bilişsel ve bilişsel yaklaşımların her biri hangi anda işe karışır? Sence bu süreci en iyi açıklayan yaklaşım hangisidir? Seçimini, öteki iki yaklaşımın açıklayamadığı bir noktayı göstererek gerekçelendir.