İçeriğe geç
3. ÜNİTE · 3. KONU

Öğrenme Türleri

Veteriner kliniğini görünce titreyen köpek, övüldükçe hareketini tekrar eden sporcu ve bir anda sudoku düzenini fark eden öğrenci aynı yoldan mı öğrendi?

Bir köpek daha önce götürüldüğü veteriner kliniğini görünce titremeye başlar. Bir kuş kafesinin kapağını açmak için farklı hareketler dener ve sonunda doğrusunu bulur. Bir sporcu antrenöründen övgü aldıkça başarılı hareketini tekrar eder. Bir çocuk her akşam kendisine kitap okunmasını izledikten sonra oyuncak ayılarını sıraya dizip onlara kitap okur. Bir öğrenci, uzun süre çözemediği bir sudokuda sayıların belirli bir düzenle ilerlediğini birden fark eder. Bu örneklerin hepsi öğrenmedir ama aynı yoldan gerçekleşmez. Psikologlar öğrenmeyi farklı yaklaşımlarla açıklar. Bu bölümde üç yaklaşımı göreceksin: davranışçı, sosyal-bilişsel ve bilişsel yaklaşım.

Davranışçı yaklaşım

Davranışçı yaklaşım öğrenmeyi yalnızca dışarıdan gözlenebilen davranışlarda ortaya çıkan kalıcı değişikliklerle tanımlar; zihinde olup bitenleri açıklamasının dışında bırakır. Bu yaklaşıma göre öğrenmenin ilkeleri insanda da hayvanda da benzer işler. Öğrenmeyle ilgili ilk deneylerin hayvanlarla yapılmasının nedeni budur.

Klasik koşullanma

Klasik koşullanma, organizmada başlangıçta tepki yaratmayan bir uyarıcının, belirli bir anlam taşıyan başka bir uyarıcıyla eşleştiğinde tepki oluşturma gücü kazanmasıdır.

İvan Petroviç Pavlov (1849-1936) köpeklerin sindirim sürecini incelerken, yiyecek verilmeden önce yiyeceğin kokusunu alan köpeklerin doğal bir tepki olarak salya salgılamaya başladığını gözlemledi ve bu gözlemden doğan düşüncesini sınamak için bir deney tasarladı. Deneyde zil sesini köpeğin doğal olarak tepki verdiği et ile eş zamanlı sundu. Eşleştirmeler tekrarlandıkça köpek zil sesi ile et arasındaki ilişkiyi öğrendi ve sonunda yalnızca zil sesini duyduğunda salya salgılamaya başladı. Bu deneyle organizmaların çevresel uyarıcılara göre belirli tepkiler geliştirdiği gösterilmiş olur.

Kavram Anlamı Pavlov’un deneyinde
Nötr uyarıcı Tek başına verildiğinde tepkiye yol açmayan uyarıcı Koşullanmadan önceki zil sesi
Koşulsuz uyarıcı Doğuştan gelen, öğrenme olmadan koşulsuz tepkiyi ortaya çıkaran uyarıcı Et
Koşulsuz tepki Koşulsuz uyarıcıya verilen doğal, öğrenilmemiş tepki Ete karşı salya salgılama
Koşullu uyarıcı Koşulsuz uyarıcıyla eşleştirildikten sonra tepki oluşturan uyarıcı Koşullanmadan sonraki zil sesi
Koşullu tepki Koşullu uyarıcıya öğrenme yoluyla verilen tepki Zil sesine karşı salya salgılama

Klasik koşullanmada şu süreçler de görülür:

Süreç Ne olur? Pavlov’un deneyinde
Sönme Koşullu tepki, koşulsuz uyarıcı verilmeden tekrarlanırsa zamanla zayıflar ve ortadan kalkar. Zil çalınıp et verilmezse köpek bir süre sonra zile tepki vermeyi bırakır.
Kendiliğinden geri gelme Sönmeden bir süre sonra koşullu uyarıcı yeniden sunulunca koşullu tepki, koşulsuz uyarıcı olmadan kısa süreli ve zayıf biçimde yeniden ortaya çıkar. —
Genelleme Organizma koşullu uyarıcıya benzeyen uyarıcılara da koşullu tepki verir. Köpek farklı tonlardaki zil seslerine de salya salgılar.
Ayırt etme Organizma benzer uyarıcılar arasından yalnızca koşulsuz uyarıcıyla birlikte sunulana tepki vermeyi öğrenir. Köpek zamanla yalnızca etle birlikte çalınan zilin sesine tepki verir.

Edimsel koşullanma

Edimsel koşullanma, organizmanın belirli olumlu sonuçlara ulaşmak ya da olumsuz durumlardan kaçınmak için bazı davranışları sergilemesi ya da bu davranışlardan kaçınmasıdır. Kısacası davranış, sonucuna göre şekillenir.

Burrhus Frederic Skinner (1904-1990), “Skinner kutusu” olarak bilinen bir düzenek geliştirdi ve istenen davranışı tekrar etme olasılığını artıran pekiştireçlere dayalı öğrenmeyi fareler üzerinde inceledi. Kutuya ilk giren fare rastgele davranışlar sergiler. Yiyecek kabına yaklaştığında kutuya bir parça yiyecek bırakılır; fare zamanla kabın yanında daha çok zaman geçirmeye başlar. Sonraki aşamada yalnızca kabın yanında durmak yetmez, fareden kabın yanındaki kola dokunması beklenir. Fare kola dokununca yiyecek gelir. Davranışın hemen ardından gelen yiyecek, farenin bu davranışı ödüllendirici sonuçla eşleyerek öğrenmesini sağlar.

Kavram Anlamı Skinner kutusunda
Olumlu pekiştireç İstenen davranışın görülme sıklığını artıran, hoş karşılanan uyarıcı Kola dokunan fareye yiyecek verilmesi
Olumsuz pekiştireç Uygun tepki verildiğinde hoşa gitmeyen bir uyarıcının ortamdan kaldırılması; davranışın tekrarlanma olasılığı artar Kafes zeminine verilen hafif elektrik akımının, fare kola dokununca kesilmesi
Ceza İstenmeyen davranışın tekrarlanma olasılığını azaltmak için hoşa gitmeyen bir uyarıcıya maruz bırakmak ya da hoşa giden uyarıcıdan mahrum etmek; davranışın sürmesini değil ortadan kalkmasını hedefler Bu düzenek için örnek verilmez

En sık karıştırılan ikili olumsuz pekiştireç ile cezadır. Olumsuz pekiştireçte hoşa gitmeyen bir şey ortamdan kaldırılır ve amaç davranışın devam etmesidir. Cezada ise hoşa gitmeyen bir şey verilir ya da hoşa giden bir şey geri alınır ve amaç davranışın ortadan kalkmasıdır.

Thorndike ve deneme-yanılma

Edward Lee Thorndike (1874-1949) öğrenmenin uyarıcı-tepki bağları aracılığıyla nasıl gerçekleştiğini araştırdı. Kedileri “bilmece kutusu” adını verdiği bir düzeneğe koydu; kedi ancak kutunun içindeki bir kolu çekerse dışarı çıkabiliyordu. Kedi önce kaçmak için rastgele davranışlar sergiledi ve tesadüfen düzeneği çalıştırarak çıktı. Kutuya yeniden konduğunda yine çeşitli davranışlar gösterdi ama çıkışı ilkinden daha kısa sürede buldu. Denemeler tekrarlandıkça doğru tepkiyi giderek daha hızlı göstermeye başladı.

Sosyal-bilişsel yaklaşım

Albert Bandura (1925-2021) tarafından geliştirilen sosyal-bilişsel öğrenme kuramına göre öğrenme yalnızca gözlemlenebilir davranışlarla ya da çevresel uyarıcılarla açıklanamaz. Bandura’nın karşılıklı belirlenim modeline göre bireyin düşünceleri, davranışları ve çevresel koşulları birbirine bağlı olarak şekillenir.

Bu yaklaşıma göre bir davranışı öğrenmek için onu gözlemlemek yetmez, öğrenmeye yönelik bir motivasyon da gerekir. Bu motivasyon ödül ve ceza gibi dışsal, kişisel tatmin, merak ve başarı duygusu gibi içsel kaynaklı olabilir. İçsel motivasyonla ilişkili olarak Bandura öz yeterlik kavramını vurgular: Birey bir davranışı başarıyla gerçekleştirebileceğine inanıyorsa öğrenme daha etkili olur.

Kavram Anlamı
Öz yeterlik Bireyin başarılı olma ya da bir görevi tamamlama yeteneğine olan inancı
Model alma (gözlem yoluyla öğrenme) Bireyin bir başkasının davranışlarını ve bunların sonuçlarını izleyerek yeni bilgi ve beceriler kazanması
Dolaylı pekiştirme Bireyin bir davranışın olumlu ve olumsuz sonuçlarını gözlemleyerek o davranışı sergileyip sergilememeye karar vermesi

Sosyal-bilişsel yaklaşıma göre bireyler başkalarının davranışlarını doğrudan deneyimlemeden de öğrenebilir. Dolaylı pekiştirme öğrenmeyi hem hızlandırır hem de daha güvenli kılar; organizma riskli ya da olumsuz sonuçlarla karşılaşmadan başkalarının deneyimlerinden yararlanır.

Paul Mussen (1922-2000) ve Nancy Eisenberg (1950-) bir çalışmada bir grup çocuğa, karakterlerden birinin oyuncaklarını paylaştığı, yardıma ihtiyacı olanlara destek olduğu ve iş birliği yaptığı bir çizgi film izletti. Öteki gruptaki çocuklar belirgin bir paylaşma ya da yardımlaşma davranışı içermeyen bir çizgi film izledi. Ardından bütün çocuklara oyuncak ve çıkartmalar verildi. Paylaşma ve yardımlaşmayı konu alan çizgi filmi izleyen çocukların materyallerini arkadaşlarıyla daha sık paylaştığı ve birlikte oyun kurma eğiliminde olduğu görüldü.

Zanaatların aktarımında da gözlem ve pekiştirme birlikte işler. Ahilik, 13. yüzyılda Anadolu’da gelişen bir esnaf ve zanaatkâr örgütlenmesidir. Buradaki usta-çırak ilişkisi bunun tarihsel bir örneğidir: Çırak önce ustasını izler, sonra küçük görevler alır; görevi doğru yaptığında övülür ve her yeni görev bir öncekini başardığında verilir.

Bilişsel yaklaşım

Bilişsel yaklaşıma göre öğrenme içsel düşünme, problem çözme ve bilgi işleme gibi süreçlerle şekillenir. Öğrenme bilgiyi aktif biçimde işleme ve anlamlandırma sürecidir; içsel merak ve motivasyon gibi etmenlerle desteklenir.

Kavram Anlamı
Gizil (örtük) öğrenme Organizmanın çevresiyle etkileşimi sırasında farkında olmadan bilgi edinmesi ve bu bilginin uygun bir uyarıcı ya da koşul oluşana kadar davranışa dönüşmemesi
Bilişsel harita Organizmanın çevresi hakkında zihninde oluşturduğu ve yön bulma ya da karar verme gibi durumlarda kullandığı harita
Kavrayarak öğrenme Organizmanın problem çözerken ani bir farkındalık ve içgörüyle çözüme ulaşması; burada deneme yanılma değil, bir anda kavrama ve yaratıcı çözüm üretme öne çıkar

Edward C. Tolman (1886-1959) ve çalışma arkadaşı Honzik bu yaklaşımı farelerle araştırdı. Fareleri gruplara ayırıp bir labirente yerleştirdiler:

Grup Ne yapıldı? Sonuç
İlk günden yiyecek verilen grup Labirentte yiyecek kutusunu bulunca her seferinde ödül aldı. Her gün biraz daha az hata yaparak yiyeceğe daha hızlı ulaşmayı öğrendi.
11. günden itibaren yiyecek verilen grup İlk on gün yalnızca labirentte dolaştı; yiyecek kutusunu bulsa da ödül almadı. On birinci günden sonra hedefe her ulaştığında yiyecek verildi. Daha önce hiç ödül almamış olmasına rağmen, yiyecek verilmeye başlanınca hızlı ve hatasız biçimde hedefe ulaştı.
Hiç yiyecek verilmeyen grup Deney boyunca ödül almadı. Hata sayısı fazla kaldı.

Deneyin anlatımında iki grup karşılaştırılır; sonuçları gösteren grafikte ise hiç yiyecek verilmeyen üçüncü bir grup da yer alır. Sonuca göre fareler labirentin yapısını çoktan öğrenmiş ama bu bilgi ancak ödül sunulunca davranışa dönüşmüştür. Tolman ve Honzik’in deneyi, öğrenmenin her zaman davranışla gözlemlenemeyeceğini, bazen gizil biçimde gerçekleştiğini gösterir. Tolman’a göre fareler labirentte bir bilişsel harita oluşturmuştur; bu sayede başlangıç noktası değişse bile doğru yöne ilerleyebilirler.

Wolfgang Köhler tavuklarla yaptığı bir çalışmada uyaranlar arasındaki ilişkileri inceledi. Yere farklı tonlarda iki gri karton kondu ve tavuklara yalnızca daha koyu olan kartonun üzerindeyken yem verildi. Sonra tavuklara bu koyu gri karton ile ondan da koyu yeni bir karton gösterildi. Tavuklar önceden pekiştirilen kartonu değil, daha koyu olan yeni kartonu tercih etti. Köhler’in bu bulgusu, tavukların belirli bir kartonu değil, kartonlar arasındaki ilişkiyi (koyu-açık) öğrendiğini gösterir.

Üç yaklaşımın karşılaştırması

Ölçüt Davranışçı Sosyal-bilişsel Bilişsel
Öğrenmeyi neyle açıklar? Gözlemlenebilir davranış; uyarıcı-tepki bağı ve davranışın sonuçları Gözlem, model alma ve motivasyon; düşünce, davranış ve çevrenin karşılıklı etkisi İçsel zihinsel süreçler; bilgiyi işleme ve anlamlandırma
Zihinsel süreçler Açıklama dışında bırakılır Gözlem, beklenti ve inançlar (öz yeterlik) önemlidir Merkezdedir
Temsilciler Pavlov, Thorndike, Skinner Bandura Köhler, Tolman (ve Honzik)
Temel kavramlar Koşullu ve koşulsuz uyarıcı ve tepki, sönme, genelleme, ayırt etme, pekiştireç, ceza Karşılıklı belirlenim, öz yeterlik, model alma, dolaylı pekiştirme Gizil öğrenme, bilişsel harita, kavrayarak öğrenme

Gözleme benzeyen ama farklı bir süreç: Duygusal bulaşma

Bir arkadaşın kahkahası seni de güldürebilir, biri esneyince farkında olmadan sen de esneyebilirsin; uçakta bir bebek ağlamaya başlayınca kısa sürede öteki bebekler de ağlayabilir. Adam D. I. Kramer (1970-), Jamie E. Guillory (1980-) ve Jeffrey T. Hancock’a (1970-) göre bu durumların kaynağı, başkalarının duygularına dair görsel ya da işitsel ipuçlarının bireyde kendiliğinden tepkiler başlatmasıdır. Psikolojide buna duygusal bulaşma denir. Duygusal bulaşma, gözlenen bir davranışın bilinçli olarak öğrenilmesi olarak değil, doğuştan gelen biyolojik yapıların bir sonucu olarak değerlendirilir. Nörobilimsel araştırmalara göre bu kendiliğinden tepkiler beyindeki ayna nöron sistemiyle de ilişkili olabilir: Ayna nöronlar, insan bir davranışı kendisi yaptığında da başkasının yaptığını izlediğinde de benzer biçimde etkinleşir.

Başta sorduklarımız3 soru

  1. Davranışçı yaklaşım öğrenmeyi açıklarken neyi açıklamasının dışında bırakır?

    DOĞRU CEVAPZihinde olup bitenleri

    Davranışçı yaklaşım öğrenmeyi dışarıdan gözlenebilen davranışlardaki kalıcı değişikliklerle tanımlar. Uyarıcı-tepki bağı ve davranışın sonuçları bu yaklaşımın merkezindedir.

    Cevap bu bölümde: Davranışçı yaklaşım →
  2. Sosyal-bilişsel yaklaşıma göre bir davranışı öğrenmek için onu başkasında izlemek yeterli midir?

    DOĞRU CEVAPYetmez; öğrenmeye yönelik bir motivasyon da gerekir

    Sosyal-bilişsel yaklaşıma göre gözlemin yanında motivasyon da gerekir. Bu motivasyon ödül ve ceza gibi dışsal ya da merak ve başarı duygusu gibi içsel olabilir.

    Cevap bu bölümde: Sosyal-bilişsel yaklaşım →
  3. Tolman ve Honzik'in deneyinde ilk günlerde hiç ödül almadan labirentte dolaşan fareler ne yapmıştır?

    DOĞRU CEVAPLabirenti öğrenmiş, ödül gelene kadar bunu göstermemiştir

    Ödül verilmeye başlanınca bu fareler hızla hedefe ulaşmıştır; bu da labirenti zaten öğrendiklerini gösterir. Bilişsel yaklaşımda bu duruma gizil öğrenme denir.

    Cevap bu bölümde: Bilişsel yaklaşım →

Konunun kavramları27 kavram

Davranışçı yaklaşım
Öğrenmeyi yalnızca gözlemlenebilir davranışlardaki kalıcı değişiklikler üzerinden tanımlayan, bilişsel süreçleri açıklama kapsamına almayan öğrenme yaklaşımıdır.
Klasik koşullanma
Organizmada başlangıçta tepki yaratmayan bir uyarıcının belirli bir anlam taşıyan başka bir uyarıcıyla eşleştiğinde tepki oluşturma gücü kazanmasıdır.
Nötr uyarıcı
Tek başına verildiğinde organizmada herhangi bir tepkiye yol açmayan uyarıcıdır.
Koşulsuz uyarıcı
Doğuştan gelen ve organizmada bir öğrenme süreci olmaksızın koşulsuz tepkiyi ortaya çıkaran uyarıcıdır.
Koşulsuz tepki
Organizmanın koşulsuz uyarıcıya verdiği doğal ve öğrenilmemiş tepkidir.
Koşullu uyarıcı
Başlangıçta tepki oluşturmazken koşulsuz uyarıcıyla eşleştirildikten sonra organizmada belirli bir tepki oluşturan uyarıcıdır.
Koşullu tepki
Organizmanın öğrenme yoluyla koşullu uyarıcıya verdiği tepkidir.
Sönme
Koşullu tepkinin, koşulsuz uyarıcı verilmeden tekrarlanması durumunda zamanla zayıflayıp ortadan kalkmasıdır.
Kendiliğinden geri gelme
Sönmeden bir süre sonra koşullu uyarıcı yeniden sunulduğunda koşullu tepkinin, koşulsuz uyarıcı olmadan kısa süreli ve zayıf biçimde yeniden ortaya çıkmasıdır.
Genelleme
Organizmanın koşullu uyarıcıya benzeyen uyarıcılara da koşullu tepki vermesidir.
Ayırt etme
Organizmanın birçok benzer uyarıcı arasından yalnızca koşulsuz uyarıcıyla birlikte sunulana tepki vermeyi öğrenmesidir.
Edimsel koşullanma
Organizmanın belirli olumlu sonuçlara ulaşmak ya da olumsuz durumlardan kaçınmak amacıyla bazı davranışları sergilemesi ya da bu davranışlardan kaçınması sürecidir.
Pekiştireç
Organizmanın istenen davranışı tekrar etme olasılığını artıran uyarıcıdır.
Olumlu pekiştireç
İstenen davranışın görülme sıklığını artıran ve organizma tarafından hoş karşılanan uyarıcıdır.
Olumsuz pekiştireç
Organizma uygun bir tepki verdiğinde hoşa gitmeyen bir uyarıcının ortamdan kaldırılmasıdır; bu davranışın tekrarlanma olasılığını artırır.
Ceza
İstenmeyen bir davranışın tekrarlanma olasılığını azaltmak için organizmayı hoşa gitmeyen bir uyarıcıya maruz bırakmak ya da hoşa giden bir uyarıcıdan mahrum etmektir.
Sosyal-bilişsel yaklaşım
Albert Bandura'nın, öğrenmenin yalnızca gözlemlenebilir davranışlarla ya da çevresel uyarıcılarla açıklanamayacağını, bireyin düşünceleri, davranışları ve çevresinin birbirine bağlı olarak şekillendiğini savunan öğrenme kuramıdır.
Karşılıklı belirlenim
Bandura'ya göre bireyin düşüncelerinin, davranışlarının ve çevresel koşulların birbirine bağlı olarak şekillenmesidir.
Öz yeterlik
Bandura'ya göre bireyin başarılı olma ya da bir görevi tamamlama yeteneğine olan inancıdır.
Model alma
Gözlem yoluyla öğrenme de denir; bireyin bir başkasının davranışlarını ve bu davranışların sonuçlarını izleyerek yeni bilgi ve beceriler kazanmasıdır.
Dolaylı pekiştirme
Bireyin bir davranışın olumlu ve olumsuz sonuçlarını gözlemleyerek o davranışı sergileme ya da sergilememe yönünde karar vermesidir.
Bilişsel yaklaşım
Öğrenmenin içsel düşünme, problem çözme ve bilgi işleme gibi süreçlerle şekillendiğini, bilginin aktif biçimde işlenip anlamlandırıldığını savunan öğrenme yaklaşımıdır.
Gizil öğrenme
Örtük öğrenme de denir; organizmanın çevresiyle etkileşimi sırasında farkında olmadan bilgi edindiği ve bu bilginin uygun bir uyarıcı ya da koşul oluşana kadar davranışa dönüşmediği öğrenme biçimidir.
Bilişsel harita
Organizmanın çevresi hakkında zihninde oluşturduğu ve yön bulma ya da karar verme gibi durumlarda kullandığı haritadır.
Kavrayarak öğrenme
Organizmanın problem çözme sürecinde ani bir farkındalık ve içgörüyle çözüme ulaşmasıdır.
Deneme-yanılma yoluyla öğrenme
Organizmanın rastgele denemeler sonucunda doğru tepkiyi bulması ve denemeler tekrarlandıkça bu tepkiyi giderek daha hızlı göstermesidir; Thorndike'ın bilmece kutusuna koyduğu kedi bu yolla öğrenmiştir.
Duygusal bulaşma
Başkalarının duygularına ilişkin görsel ya da işitsel ipuçlarının bireyde otomatik ve benzer tepkileri tetiklemesidir.

KENDİNE SOR

Bir yabancı dili öğrenirken davranışçı, sosyal-bilişsel ve bilişsel yaklaşımların her biri hangi anda işe karışır? Sence bu süreci en iyi açıklayan yaklaşım hangisidir? Seçimini, öteki iki yaklaşımın açıklayamadığı bir noktayı göstererek gerekçelendir.