İçeriğe geç
3. ÜNİTE · 1. KONU

Öğrenmeye Genel Bir Bakış

Bir şampiyonun okunu hedefe göndermesi ile bir bebeğin gözünü kırpması arasında ne fark var? Biri öğrenilmiş, öteki değil; peki bunu nereden anlarız?

Türk okçuluğunun dünyada en çok tanınan adlarından Mete Gazoz, okla yayla daha çocukken, kendisi de millî okçu olan babası sayesinde tanıştı. Yıllarca düzenli çalıştı; odaklanmayı, kendini kontrol etmeyi ve yarışmayı planlamayı öğrendi. Sonunda Tokyo 2020 Olimpiyat Oyunları’nda altın madalyayı kazandı. Bir şampiyonun yayı germesi doğuştan gelen bir hareket değildir; yıllar süren tekrarlarla kazanılmış ve kalıcı hâle gelmiş bir davranıştır.

Helen Keller’ın hikâyesi de öğrenmenin insanı nasıl değiştirdiğini gösterir. 1880’de Amerika Birleşik Devletleri’nde dünyaya gelen Keller, çok küçükken geçirdiği bir hastalıktan sonra hem göremez hem duyamaz oldu. Kelimeleri bilmediği için derdini anlatamıyor, anlaşılmayınca öfkeleniyordu. Öğretmeni Anne Sullivan harfleri sabırla avucuna yazdı. Bir gün su pompasının başında, eline dökülen su ile avucuna yazılan “w-a-t-e-r” harfleri birleşti ve Keller “su”yu hem sözcük hem nesne olarak kavradı. Bu fark edişten sonra her şeyin adını öğrenmek istedi; öfkesi yatıştı, merakı büyüdü. İlerleyen yıllarda üniversite okudu ve kitaplar yazdı.

Psikoloji bu tür değişimleri anlatmak için bazı temel kavramlar kullanır.

Öğrenmenin temel kavramları

Kavram Anlamı Bir örnek
Davranış Organizmanın yaptığı, gözlenebilen ya da zihinde gerçekleşen her türlü etkinlik Koşmak, konuşmak, bir hesabı zihinden yapmak
Uyarıcı Organizmada tepki oluşturan iç ya da dış etken Kapı zilinin çalması, susuzluk hissi
Tepki Organizmanın bir uyarıcı karşısında gösterdiği davranış Zil çalınca kapıya yönelmek
Yaşantı (deneyim) Bireyin çevresiyle etkileşimi sonucunda edindiği izler Sıcak bir bardağı tutup elini yakmak
Öğrenme Yaşantılar yoluyla bireyde kalıcı izli davranış değişiklikleri meydana getirme süreci Klavyeye bakmadan yazmayı öğrenmek
Öğretme Öğrenme hedeflerinin gerçekleşmesi için öğrenmeyi kılavuzlama ve gerekli koşulları oluşturma süreci Bir ablanın kardeşine bir oyunun kurallarını göstermesi
Öğretim Belirli bir amaca göre öğrenmeyi kolaylaştıracak etkinlikleri düzenleme, araç gereç sağlama ve rehberlik etme süreci; öğretme sürecinin plana bağlanmış hâli Okulda bir programa göre yürütülen ders
Hazır bulunuşluk Bireyin öğrenme için gerekli fiziksel, zihinsel ve duygusal olgunluğa sahip olma ve gereken ön bilgiyi edinmiş olma durumu Dört işlemi bilen birinin denklem öğrenmeye hazır olması
Biliş Dikkat, algı, bellek, düşünme ve problem çözme gibi zihinsel süreçlerin bütünü Bir haritaya bakıp en kısa yolu zihinde planlamak

Öğretme ile öğretim arasındaki farka dikkat et: Öğretme öğrenmeye yol gösterme ve gerekli koşulları hazırlamadır; öğretim ise bu sürecin belirli bir amaca ve plana bağlanmış hâlidir.

Neyi öğrenme sayarız?

Her davranış değişikliği öğrenme değildir. Bir davranışın öğrenilmiş sayılması için üç özelliği taşıması gerekir:

  1. Yaşantı ürünüdür. Bireyin kendi deneyimiyle ortaya çıkar.
  2. Sonradan edinilir. Doğuştan getirilmez.
  3. Nispeten kalıcı izlidir. Bir süre sonra kendiliğinden kaybolmaz.

Bu yüzden iki tür davranış öğrenme sayılmaz:

  • Doğuştan gelen davranışlar, örneğin göz kırpma refleksi.
  • İlaç, yorgunluk, hastalık gibi nedenlerle ortaya çıkıp geçen davranışlar. Bunlar etki ortadan kalkınca kaybolur.

Köhler’in kavrama yoluyla öğrenme deneyi

Wolfgang Köhler (1887-1967), kavrama yoluyla öğrenmeyi bir şempanzeyle yaptığı deneylerle incelemiştir. Bu deneylerden birinde muz, şempanzenin kolunu uzatarak yetişemeyeceği bir yere konur.

  1. Şempanze önce kolunu uzatır ama muza ulaşamaz.
  2. Kafesteki sopaları fark eder; tek bir sopayla muzu çekmeyi dener, sopa kısa kalır.
  3. Başarısız denemelerin ardından aniden bir çözüm bulur: İki sopayı iç içe geçirip daha uzun bir araç yapar ve muza ulaşır.

Burada olan şey, rastgele denemelerin tesadüfen tutması olarak açıklanmaz. Şempanze durumu zihninde inceler, elindeki araçların neye yarayacağını görür ve parçaları yeni bir biçimde birleştirir. Bunun için dikkat, motivasyon ve önceki yaşantılardan yararlanma gerekir. Köhler’e göre çözüm için gerekli araçların ortamda bulunması ve çevrenin uygun düzenlenmesi çözüme ulaşmayı kolaylaştırır. Bu deneyler, organizmanın yalnızca tekrar ve alışkanlıkla değil, durumu kavrayıp unsurları yeni biçimde birleştirerek de öğrenebildiğini gösterir.

Deneydeki öğeleri öğrenmenin temel kavramlarıyla şöyle eşleştirebilirsin:

Deneydeki öğe Karşılık gelen kavram
Şempanze Öğrenen organizma
Muz Uyarıcı; aynı zamanda motivasyon kaynağı
Kolunu uzatma, tek sopayla deneme Tepki; başarısız denemeler
Sopaları birleştirme fikrinin aniden gelmesi Kavrama (içgörü), biliş
Sopaların kafese konması Ortamın düzenlenmesi

Hayvan deneyleri ve etik

Psikolojinin klasik deneylerinin bir kısmı 20. yüzyılın başında hayvanlarla yapıldı. O dönemin bilim ve etik anlayışı bugünkünden çok farklıydı. Bugün bu alandaki bütün çalışmalar hayvanların refahını koruyan etik kurallara ve denetimlere bağlıdır. Klasik deneyler bilime katkıları yüzünden anlatılmaya devam eder; ama onları okurken sonuçlarını anlamak kadar yöntemlerini bugünün etik bakışıyla sorgulamak da öğrenmenin bir parçasıdır.

Başta sorduklarımız3 soru

  1. Psikolojide bir hesabı kâğıda yazmadan zihinden yapmak davranış sayılır mı?

    DOĞRU CEVAPSayılır; zihindeki etkinlik de davranıştır

    Psikolojide davranış, organizmanın yaptığı gözlenebilen ya da zihinde gerçekleşen her türlü etkinliktir. Bu yüzden zihinden hesap yapmak da bir davranıştır.

    Cevap bu bölümde: Öğrenmenin temel kavramları →
  2. Bir ilacın etkisiyle birkaç saat boyunca alışılmadık biçimde konuşkan olan birinin bu davranışı neden öğrenme sayılmaz?

    DOĞRU CEVAPKalıcı olmayıp etki geçince kaybolduğu için

    Öğrenilmiş bir davranış yaşantı ürünüdür, sonradan edinilir ve nispeten kalıcı izlidir. İlaç, yorgunluk ya da hastalıkla ortaya çıkıp geçen davranışlar bu yüzden öğrenme sayılmaz.

    Cevap bu bölümde: Neyi öğrenme sayarız? →
  3. Köhler'in şempanzelerle yaptığı deneylere göre bir organizma bir problemin çözümüne nasıl ulaşabilir?

    DOĞRU CEVAPDurumu kavrayıp elindeki unsurları yeni bir biçimde birleştirerek

    Köhler'in deneylerinde çözüm rastgele denemelerin tesadüfen tutmasıyla açıklanmaz; organizma durumu zihninde inceleyip araçları yeni biçimde birleştirir. Bu öğrenme biçimine kavrama yoluyla öğrenme denir.

    Cevap bu bölümde: Köhler'in kavrama yoluyla öğrenme deneyi →

Konunun kavramları9 kavram

Davranış
Organizmanın yaptığı, gözlenebilen ya da zihinde gerçekleşen her türlü etkinliktir.
Uyarıcı
Organizmada tepki oluşturan iç ya da dış etkendir.
Tepki
Organizmanın bir uyarıcı karşısında gösterdiği davranıştır.
Yaşantı
Deneyim de denir; bireyin çevresiyle etkileşimi sonucunda edindiği izlerdir.
Öğrenme
Yaşantılar yoluyla bireyde kalıcı izli davranış değişiklikleri meydana getirme sürecidir.
Öğretme
Öğrenme hedeflerinin gerçekleşebilmesi için öğrenmeyi kılavuzlama ve gerekli koşulları oluşturma sürecidir.
Öğretim
Belirli bir amaca göre öğrenmeyi kolaylaştıracak etkinlikleri düzenleme, gerekli araç gereçleri sağlama ve bireye rehberlik etme sürecidir; öğretme sürecinin plana bağlanmış hâlidir.
Hazır bulunuşluk
Bireyin öğrenme için gerekli fiziksel, zihinsel ve duygusal olgunluğa sahip olma durumudur; gereken ön bilgiyi edinmiş olmak da buna dahildir.
Biliş
Dikkat, algı, bellek, düşünme ve problem çözme gibi zihinsel süreçlerin bütünüdür.

KENDİNE SOR

Bir hayvanın ödül için öğrendiği bir hareket ile bir insanın bir problemi düşünerek çözmesi aynı anlamda öğrenme midir? Öğrenmenin üç işaretini kullanarak iki durumu karşılaştır ve vardığın sonucu gerekçelendir.