Öğrenmeye Genel Bir Bakış
Bir şampiyonun okunu hedefe göndermesi ile bir bebeğin gözünü kırpması arasında ne fark var? Biri öğrenilmiş, öteki değil; peki bunu nereden anlarız?
OKUMADAN ÖNCE TAHMİN ET
Cevaplarını konunun sonunda göreceksin.
Türk okçuluğunun dünyada en çok tanınan adlarından Mete Gazoz, okla yayla daha çocukken, kendisi de millî okçu olan babası sayesinde tanıştı. Yıllarca düzenli çalıştı; odaklanmayı, kendini kontrol etmeyi ve yarışmayı planlamayı öğrendi. Sonunda Tokyo 2020 Olimpiyat Oyunları’nda altın madalyayı kazandı. Bir şampiyonun yayı germesi doğuştan gelen bir hareket değildir; yıllar süren tekrarlarla kazanılmış ve kalıcı hâle gelmiş bir davranıştır.
Helen Keller’ın hikâyesi de öğrenmenin insanı nasıl değiştirdiğini gösterir. 1880’de Amerika Birleşik Devletleri’nde dünyaya gelen Keller, çok küçükken geçirdiği bir hastalıktan sonra hem göremez hem duyamaz oldu. Kelimeleri bilmediği için derdini anlatamıyor, anlaşılmayınca öfkeleniyordu. Öğretmeni Anne Sullivan harfleri sabırla avucuna yazdı. Bir gün su pompasının başında, eline dökülen su ile avucuna yazılan “w-a-t-e-r” harfleri birleşti ve Keller “su”yu hem sözcük hem nesne olarak kavradı. Bu fark edişten sonra her şeyin adını öğrenmek istedi; öfkesi yatıştı, merakı büyüdü. İlerleyen yıllarda üniversite okudu ve kitaplar yazdı.
Psikoloji bu tür değişimleri anlatmak için bazı temel kavramlar kullanır.
Öğrenmenin temel kavramları
| Kavram | Anlamı | Bir örnek |
|---|---|---|
| Davranış | Organizmanın yaptığı, gözlenebilen ya da zihinde gerçekleşen her türlü etkinlik | Koşmak, konuşmak, bir hesabı zihinden yapmak |
| Uyarıcı | Organizmada tepki oluşturan iç ya da dış etken | Kapı zilinin çalması, susuzluk hissi |
| Tepki | Organizmanın bir uyarıcı karşısında gösterdiği davranış | Zil çalınca kapıya yönelmek |
| Yaşantı (deneyim) | Bireyin çevresiyle etkileşimi sonucunda edindiği izler | Sıcak bir bardağı tutup elini yakmak |
| Öğrenme | Yaşantılar yoluyla bireyde kalıcı izli davranış değişiklikleri meydana getirme süreci | Klavyeye bakmadan yazmayı öğrenmek |
| Öğretme | Öğrenme hedeflerinin gerçekleşmesi için öğrenmeyi kılavuzlama ve gerekli koşulları oluşturma süreci | Bir ablanın kardeşine bir oyunun kurallarını göstermesi |
| Öğretim | Belirli bir amaca göre öğrenmeyi kolaylaştıracak etkinlikleri düzenleme, araç gereç sağlama ve rehberlik etme süreci; öğretme sürecinin plana bağlanmış hâli | Okulda bir programa göre yürütülen ders |
| Hazır bulunuşluk | Bireyin öğrenme için gerekli fiziksel, zihinsel ve duygusal olgunluğa sahip olma ve gereken ön bilgiyi edinmiş olma durumu | Dört işlemi bilen birinin denklem öğrenmeye hazır olması |
| Biliş | Dikkat, algı, bellek, düşünme ve problem çözme gibi zihinsel süreçlerin bütünü | Bir haritaya bakıp en kısa yolu zihinde planlamak |
Öğretme ile öğretim arasındaki farka dikkat et: Öğretme öğrenmeye yol gösterme ve gerekli koşulları hazırlamadır; öğretim ise bu sürecin belirli bir amaca ve plana bağlanmış hâlidir.
Neyi öğrenme sayarız?
Her davranış değişikliği öğrenme değildir. Bir davranışın öğrenilmiş sayılması için üç özelliği taşıması gerekir:
- Yaşantı ürünüdür. Bireyin kendi deneyimiyle ortaya çıkar.
- Sonradan edinilir. Doğuştan getirilmez.
- Nispeten kalıcı izlidir. Bir süre sonra kendiliğinden kaybolmaz.
Bu yüzden iki tür davranış öğrenme sayılmaz:
- Doğuştan gelen davranışlar, örneğin göz kırpma refleksi.
- İlaç, yorgunluk, hastalık gibi nedenlerle ortaya çıkıp geçen davranışlar. Bunlar etki ortadan kalkınca kaybolur.
Köhler’in kavrama yoluyla öğrenme deneyi
Wolfgang Köhler (1887-1967), kavrama yoluyla öğrenmeyi bir şempanzeyle yaptığı deneylerle incelemiştir. Bu deneylerden birinde muz, şempanzenin kolunu uzatarak yetişemeyeceği bir yere konur.
- Şempanze önce kolunu uzatır ama muza ulaşamaz.
- Kafesteki sopaları fark eder; tek bir sopayla muzu çekmeyi dener, sopa kısa kalır.
- Başarısız denemelerin ardından aniden bir çözüm bulur: İki sopayı iç içe geçirip daha uzun bir araç yapar ve muza ulaşır.
Burada olan şey, rastgele denemelerin tesadüfen tutması olarak açıklanmaz. Şempanze durumu zihninde inceler, elindeki araçların neye yarayacağını görür ve parçaları yeni bir biçimde birleştirir. Bunun için dikkat, motivasyon ve önceki yaşantılardan yararlanma gerekir. Köhler’e göre çözüm için gerekli araçların ortamda bulunması ve çevrenin uygun düzenlenmesi çözüme ulaşmayı kolaylaştırır. Bu deneyler, organizmanın yalnızca tekrar ve alışkanlıkla değil, durumu kavrayıp unsurları yeni biçimde birleştirerek de öğrenebildiğini gösterir.
Deneydeki öğeleri öğrenmenin temel kavramlarıyla şöyle eşleştirebilirsin:
| Deneydeki öğe | Karşılık gelen kavram |
|---|---|
| Şempanze | Öğrenen organizma |
| Muz | Uyarıcı; aynı zamanda motivasyon kaynağı |
| Kolunu uzatma, tek sopayla deneme | Tepki; başarısız denemeler |
| Sopaları birleştirme fikrinin aniden gelmesi | Kavrama (içgörü), biliş |
| Sopaların kafese konması | Ortamın düzenlenmesi |
Hayvan deneyleri ve etik
Psikolojinin klasik deneylerinin bir kısmı 20. yüzyılın başında hayvanlarla yapıldı. O dönemin bilim ve etik anlayışı bugünkünden çok farklıydı. Bugün bu alandaki bütün çalışmalar hayvanların refahını koruyan etik kurallara ve denetimlere bağlıdır. Klasik deneyler bilime katkıları yüzünden anlatılmaya devam eder; ama onları okurken sonuçlarını anlamak kadar yöntemlerini bugünün etik bakışıyla sorgulamak da öğrenmenin bir parçasıdır.
Başta sorduklarımız3 soru
Psikolojide bir hesabı kâğıda yazmadan zihinden yapmak davranış sayılır mı?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPSayılır; zihindeki etkinlik de davranıştırTahminin doğru çıktı.
Psikolojide davranış, organizmanın yaptığı gözlenebilen ya da zihinde gerçekleşen her türlü etkinliktir. Bu yüzden zihinden hesap yapmak da bir davranıştır.
Cevap bu bölümde: Öğrenmenin temel kavramları →Bir ilacın etkisiyle birkaç saat boyunca alışılmadık biçimde konuşkan olan birinin bu davranışı neden öğrenme sayılmaz?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPKalıcı olmayıp etki geçince kaybolduğu içinTahminin doğru çıktı.
Öğrenilmiş bir davranış yaşantı ürünüdür, sonradan edinilir ve nispeten kalıcı izlidir. İlaç, yorgunluk ya da hastalıkla ortaya çıkıp geçen davranışlar bu yüzden öğrenme sayılmaz.
Cevap bu bölümde: Neyi öğrenme sayarız? →Köhler'in şempanzelerle yaptığı deneylere göre bir organizma bir problemin çözümüne nasıl ulaşabilir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPDurumu kavrayıp elindeki unsurları yeni bir biçimde birleştirerekTahminin doğru çıktı.
Köhler'in deneylerinde çözüm rastgele denemelerin tesadüfen tutmasıyla açıklanmaz; organizma durumu zihninde inceleyip araçları yeni biçimde birleştirir. Bu öğrenme biçimine kavrama yoluyla öğrenme denir.
Cevap bu bölümde: Köhler'in kavrama yoluyla öğrenme deneyi →
Konunun kavramları9 kavram
- Davranış
- Organizmanın yaptığı, gözlenebilen ya da zihinde gerçekleşen her türlü etkinliktir.
- Uyarıcı
- Organizmada tepki oluşturan iç ya da dış etkendir.
- Tepki
- Organizmanın bir uyarıcı karşısında gösterdiği davranıştır.
- Yaşantı
- Deneyim de denir; bireyin çevresiyle etkileşimi sonucunda edindiği izlerdir.
- Öğrenme
- Yaşantılar yoluyla bireyde kalıcı izli davranış değişiklikleri meydana getirme sürecidir.
- Öğretme
- Öğrenme hedeflerinin gerçekleşebilmesi için öğrenmeyi kılavuzlama ve gerekli koşulları oluşturma sürecidir.
- Öğretim
- Belirli bir amaca göre öğrenmeyi kolaylaştıracak etkinlikleri düzenleme, gerekli araç gereçleri sağlama ve bireye rehberlik etme sürecidir; öğretme sürecinin plana bağlanmış hâlidir.
- Hazır bulunuşluk
- Bireyin öğrenme için gerekli fiziksel, zihinsel ve duygusal olgunluğa sahip olma durumudur; gereken ön bilgiyi edinmiş olmak da buna dahildir.
- Biliş
- Dikkat, algı, bellek, düşünme ve problem çözme gibi zihinsel süreçlerin bütünüdür.
Kısa tekrar
Konudan rastgele kartlar. Cevabı önce kendin düşün, sonra kartı aç.
- Öğrenme nasıl tanımlanır?Yaşantılar yoluyla bireyde kalıcı izli davranış değişiklikleri meydana getirme sürecidir.
- Bir davranışın öğrenilmiş sayılması için hangi üç özelliği taşıması gerekir?Yaşantı ürünü olması, sonradan edinilmesi ve nispeten kalıcı izli olması.
- Bir ilacın yan etkisiyle birkaç saat boyunca uyuklayan birinin bu davranışı bir öğrenme midir?Hayır. İlaç gibi geçici bir nedenle ortaya çıkmıştır ve etki ortadan kalkınca kaybolur; kalıcı değildir.
- Davranış yalnızca dışarıdan görülen hareketler midir?Hayır. Organizmanın yaptığı, gözlenebilen ya da zihinde gerçekleşen her türlü etkinlik davranıştır; zihinden yapılan bir hesap da davranıştır.
- Uyarıcı ile tepki arasındaki ilişki nedir?Uyarıcı organizmada tepki oluşturan iç ya da dış etkendir. Tepki ise organizmanın bu uyarıcı karşısında gösterdiği davranıştır.
- Telefonundan gelen bildirim sesini duyunca ekrana bakan bir gençte uyarıcı ve tepki nedir?Bildirim sesi uyarıcı, ekrana bakmak ise tepkidir.
- Yaşantı (deneyim) ne demektir?Bireyin çevresiyle etkileşimi sonucunda edindiği izlerdir.
- Öğretme ile öğretim arasındaki fark nedir?Öğretme öğrenmeyi kılavuzlama ve gerekli koşulları oluşturma sürecidir. Öğretim ise bu sürecin belirli bir amaca göre planlanmış, araç gereç ve rehberlikle düzenlenmiş hâlidir.
- Bir dedenin torununa balık tutmayı gösterirken oltayı tutuşunu düzeltmesi hangi kavrama örnektir?Öğretmeye. Belirli bir plana bağlı olmadan öğrenmeye yol gösteriyor ve gerekli koşulları hazırlıyor.
- Hazır bulunuşluk nedir?Bireyin öğrenme için gerekli fiziksel, zihinsel ve duygusal olgunluğa sahip olma durumudur.
- Toplamayı bilmeyen bir çocuğa çarpma öğretmek neden zordur?Çünkü çocuk bu öğrenme için gereken ön bilgiye sahip değildir; hazır bulunuşluğu yetersizdir.
- Biliş hangi zihinsel süreçleri kapsar?Dikkat, algı, bellek, düşünme ve problem çözme gibi zihinsel süreçlerin bütününü.
- Köhler'in deneyinde şempanze muza nasıl ulaştı?Kolunu uzatıp tek sopayla denedikten sonra aniden iki sopayı iç içe geçirip uzun bir araç yaptı ve muza ulaştı.
- Köhler'in deneyinde şempanzenin davranışı neden basit bir deneme yanılmadan fazlası olarak değerlendirilir?Çünkü şempanze problemi zihinsel olarak analiz etmiş, araçların ne işe yarayacağını değerlendirmiş ve deneyimlerinden yararlanmıştır.
- Köhler'e göre öğrenmeyi kolaylaştırmak için ortam nasıl düzenlenmelidir?Çözüm için gerekli araçlar ortamda bulunmalı ve çevre uygun biçimde düzenlenmelidir. Öğrenmenin koşullarını hazırlamak öğretmenin bir parçasıdır.
- Göz kırpma refleksi neden öğrenme sayılmaz?Çünkü doğuştan gelir; yaşantı ürünü değildir ve sonradan edinilmemiştir.
- Klasik hayvan deneylerini bugün nasıl değerlendirmek gerekir?Bilime katkılarını anlamakla birlikte kullanılan yöntemleri günümüzün etik bakışıyla sorgulamak gerekir. Bugün bütün çalışmalar hayvan refahını koruyan etik kurallar çerçevesinde yürütülür.
KENDİNE SOR
Bir hayvanın ödül için öğrendiği bir hareket ile bir insanın bir problemi düşünerek çözmesi aynı anlamda öğrenme midir? Öğrenmenin üç işaretini kullanarak iki durumu karşılaştır ve vardığın sonucu gerekçelendir.