Öğrenmeyi Etkileyen Temel Etmenler
Aynı sınıfta, aynı öğretmenden, aynı dersi dinleyen iki öğrenci neden aynı şeyi öğrenmez?
OKUMADAN ÖNCE TAHMİN ET
Cevaplarını konunun sonunda göreceksin.
Bir bilgisayarın hızı tek bir parçaya bağlı değildir; işlemcisi, belleği, ekran kartı ve öteki donanımları birlikte çalışır. Öğrenme de tek bir şeye bağlı değildir. Aynı dersi dinleyen iki öğrencinin farklı öğrenmesinin nedeni öğrencinin kendisinde, öğrenilen konuda ya da çalışma biçiminde olabilir. Bu etmenlere geçmeden önce hangi davranışların öğrenme sayıldığını netleştirmek gerekir.
Doğuştan gelen, geçici ve öğrenilmiş davranışlar
| Davranış türü | Özellikleri | Bir örnek |
|---|---|---|
| Doğuştan gelen davranışlar | Türün bütün üyelerinde görülür, öğrenilmez. Refleksif davranışlar bu gruptadır. | Gözüne toz kaçınca gözün yaşarması, örümceğin ağ örmesi |
| Geçici davranışlar | İlaç, yüksek ateş, yorgunluk, uykusuzluk, narkoz gibi geçici etkilerle ortaya çıkar; etki geçince kaybolur, kalıcı değildir. | Ameliyattan sonra narkozun etkisiyle anlamsız konuşmak |
| Öğrenilmiş davranışlar | Yaşantı ürünüdür, sonradan edinilir ve nispeten kalıcı izlidir. Çoğu zihinsel çaba gerektirir. | Bağlama çalmak, yabancı bir dil konuşmak |
Öğrenilmiş davranışları öteki ikisinden ayıran şey zihinsel çabadır: Dikkat etmeyi, tekrar etmeyi ve düşünmeyi gerektirir. Refleks kendiliğinden gelir, narkozun etkisi kendiliğinden geçer; ama yabancı dil kendiliğinden gelmez.
Kültürel davranışlar da öğrenilmiş davranışlardır. Bayramlarda büyüklerin elini öpmek doğuştan gelen bir davranış değildir; çocuk bunu önce büyüklerini izleyerek görür, yaptığında takdir edilir ve davranış zamanla kalıcı hâle gelir.
Öğrenmeyi etkileyen etmenler üç grupta toplanır
Öğrenmeyi etkileyen etmenler kaynaklandıkları yere göre öğrenenden, öğrenme malzemesinden ve öğrenme yönteminden kaynaklananlar olarak üç grupta ele alınabilir.
Öğrenenden kaynaklanan etmenler
| Etmen | Anlamı |
|---|---|
| Türe özgü hazır bulunuşluk | Bir organizma yalnızca biyolojik donanımının izin verdiği davranışları öğrenebilir. İnsan beyni ve ses yapısı karmaşık bir dili öğrenmeye uygundur; ama bir serçe ne kadar eğitilirse eğitilsin biyolojik donanımı nedeniyle insan seslerini taklit ederek konuşamaz. |
| Olgunlaşma | Öğrenmenin gerçekleşmesi için bireyin gerekli bedensel ve bilişsel olgunluğa ulaşması gerekir. Olgunlaşma genellikle yaşla birlikte ilerleyen doğal bir biyolojik süreçtir; ama bireysel farklılıklar ve çevresel koşullar bu sürecin hızını etkileyebilir. |
| Zekâ | Bireyin akıl yürütme, problem çözme, soyut düşünme ve çevresine uyum sağlama becerisidir. |
| Dikkat | Kişinin ilgisini belirli bir konuya yönelterek gereksiz uyarıcılardan uzaklaşabilme becerisidir. Öğrenmedeki başarı büyük ölçüde dikkatin ne kadar sürdürülebildiğine ve ne kadar odaklı olduğuna bağlıdır. |
| Genel uyarılmışlık hâli | Bireyin çevresel uyarıcılara karşı fizyolojik ve bilişsel olarak ne düzeyde tepki verebildiğini gösteren bilinç açıklığı durumudur. |
| Fizyolojik durum | Bireyin bedenindeki biyolojik ve fiziksel durumdur. Genel sağlık durumu ve bedenin işleyişi öğrenmede etkin rol oynar. |
| Kaygı | Bireyin belirsizliğe ya da olası tehditlere karşı hissettiği endişe ve huzursuzluktur. Kaygı öğrenmede bireyi harekete geçiren işlevsel bir uyarıcı olabilir; ama çok yoğun ve sürekli olduğunda performansı olumsuz etkileyebilir. |
| Transfer | Önceden öğrenilen bilgi ve becerilerin sonradan öğrenilenleri etkilemesidir. Bireyin önceki öğrenmelerini yeni durumlara nasıl uyguladığını ve bunun öğrenmeye etkisini anlatır. |
Yerkes-Dodson yasasına göre uyarılmışlık ile öğrenme arasındaki ilişki bir ters U eğrisi çizer. Çok düşük ya da çok yüksek uyarılmışlık öğrenmeyi zorlaştırır, orta düzey uyarılmışlık ise en uygun öğrenme koşullarını sağlar. Bu yüzden uyarılmışlığın dengeli olması öğrenmede kritik bir etmendir.
| Uyarılmışlık düzeyi | Bireyin durumu | Performans |
|---|---|---|
| Düşük | Uykulu, ilgisiz, isteksiz | Düşük |
| Orta | Uyanık, ilgili, hafif heyecanlı | En yüksek |
| Yüksek | Panik içinde, aşırı stresli | Yeniden düşük |
Transfer iki yönlü işler:
| Transfer türü | Anlamı | Bir örnek |
|---|---|---|
| Pozitif (olumlu) transfer | Önceki öğrenmeler yeni öğrenmeleri kolaylaştırır. | Bisiklet kullanmayı bilen birinin dengeyi daha kolay kurup paten öğrenmesi |
| Negatif (olumsuz) transfer | Önceki öğrenmeler yeni öğrenmeleri zorlaştırır. | Sağdan trafiğe alışmış bir sürücünün soldan akan trafikte zorlanması |
Öğrenme malzemesinden kaynaklanan etmenler
| Etmen | Anlamı |
|---|---|
| Telaffuz edilebilirlik | Öğrenme malzemesinin öğrenen için açık ve anlaşılır olmasıdır. Bu yüzden konu, öğrenenin dil gelişimine uygun kavram ve örneklerle anlatılmalıdır. |
| Algısal ayırt edilebilirlik | Öğrenilecek materyalin diğer uyarıcılardan kolayca ayırt edilebilmesidir. Materyal ne kadar belirgin ve dikkat çekici olursa o kadar kolay öğrenilir. |
| Anlamsal çağrışım | Öğrenilecek bilginin zihinde önceden var olan bilgi, kavram ya da deneyimlerle anlamlı bağlantılar kurularak örgütlenmesidir. Öğrenen için anlamlı ve ilişkilendirilebilir materyal daha kolay, hiçbir şey çağrıştırmayan materyal daha zor öğrenilir. |
| Kavramsal gruplama | Öğrenilecek materyalin kavramsal benzerliklerine ve farklılıklarına göre sınıflandırılmasıdır. Bilginin zihinde daha somut, düzenli ve görsel biçimde yapılandırılmasını sağlayarak öğrenmeyi kolaylaştırır. Bu sınıflandırma, bilgileri zihinde daha etkili düzenleyen kavram haritalama tekniğiyle yapılabilir. |
Öğrenme yönteminden kaynaklanan etmenler
| Etmen | Anlamı |
|---|---|
| Aralıklı öğrenme | Öğrenme materyali zamana yayılır ve kısa, düzenli çalışma sürelerinde öğrenilir; çalışmalar sırasında belirli aralar verilir. |
| Toplu öğrenme | Öğrenme materyali tek bir oturumda, hiç ara verilmeden öğrenilir. |
| Parçalara bölerek öğrenme | Öğrenilecek malzeme küçük ve anlamlı parçalara ayrılarak öğrenilir. Özellikle karmaşık, uzun ya da çok aşamalı malzemelerde etkilidir. |
| Bütün öğrenme | Öğrenilecek malzemenin tamamı bir bütün olarak ele alınıp öğrenilir. Anlamlı ve bağlantılı bilgilerde ya da kısa ve basit içeriklerde etkilidir. |
| Geri bildirim | Etkili bir öğrenme için öğrenme sonucunun bilinmesi, bireyin ne kadar öğrendiği konusunda bilgilendirilmesi gerekir. Sonuçların bildirilmesi hataları düzeltme imkânı verdiği için öğrenmeyi olumlu etkiler. |
Başta sorduklarımız3 soru
Yerkes-Dodson yasasına göre bir şeyi en iyi hangi uyarılmışlık düzeyinde öğreniriz?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPOrta düzeyde, yani uyanık ve hafif heyecanlı olduğumuzdaTahminin doğru çıktı.
Yerkes-Dodson yasasına göre uyarılmışlık ile öğrenme arasındaki ilişki ters U eğrisi çizer. Çok düşük ve çok yüksek uyarılmışlık öğrenmeyi zorlaştırır, orta düzey en uygun koşulu sağlar.
Cevap bu bölümde: Öğrenenden kaynaklanan etmenler →Yıllarca bir klavye düzeniyle yazan birinin yeni bir klavye düzenine geçince sık sık yanlış tuşa basması neyle açıklanır?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPOlumsuz transferTahminin doğru çıktı.
Önceden öğrenilenler yeni öğrenmeyi zorlaştırdığında olumsuz transferden söz edilir. Önceki öğrenmeler yeni öğrenmeyi kolaylaştırıyorsa buna olumlu transfer denir.
Cevap bu bölümde: Öğrenenden kaynaklanan etmenler →Uzun ve çok aşamalı bir dans gösterisini öğrenmenin en etkili yolu hangisidir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPGösteriyi küçük ve anlamlı parçalara ayırarakTahminin doğru çıktı.
Parçalara bölerek öğrenme özellikle zor, uzun ya da çok aşamalı malzemelerde etkilidir. Bütün öğrenme ise kısa ve basit içeriklerde öne çıkar.
Cevap bu bölümde: Öğrenme yönteminden kaynaklanan etmenler →
Konunun kavramları23 kavram
- Doğuştan gelen davranış
- Bir türün bütün üyelerinde görülen, öğrenilmeyen davranıştır; refleksif davranışlar bu gruptadır.
- Geçici davranış
- İlaç, yüksek ateş, yorgunluk, narkoz gibi geçici etkilerle ortaya çıkan ve etki geçince kaybolan, kalıcı olmayan davranıştır.
- Öğrenilmiş davranış
- Yaşantı ürünü olan, sonradan edinilen ve nispeten kalıcı izli davranıştır; çoğu zihinsel çaba gerektirir.
- Türe özgü hazır bulunuşluk
- Bir organizmanın yalnızca biyolojik donanımının izin verdiği davranışları öğrenebilmesidir.
- Olgunlaşma
- Öğrenmenin gerçekleşebilmesi için bireyin gerekli bedensel ve bilişsel olgunluğa ulaşmasıdır; genellikle yaşla birlikte ilerleyen doğal bir biyolojik gelişim sürecidir.
- Zekâ
- Bireyin akıl yürütme, problem çözme, soyut düşünme ve çevresine uyum sağlama becerisidir.
- Dikkat
- Kişinin ilgisini belirli bir konuya yönelterek gereksiz uyarıcılardan uzaklaşabilme becerisidir.
- Genel uyarılmışlık hâli
- Bireyin çevresel uyarıcılara karşı fizyolojik ve bilişsel olarak ne düzeyde tepki verebildiğini gösteren bilinç açıklığı durumudur.
- Yerkes-Dodson yasası
- Çok düşük ya da çok yüksek uyarılmışlık düzeylerinin öğrenmeyi zorlaştırdığını, orta düzey uyarılmışlığın en uygun öğrenme koşullarını sağladığını söyleyen yasadır.
- Fizyolojik durum
- Bireyin bedenindeki biyolojik ve fiziksel durumdur; genel sağlık durumu ve bedenin işleyişi öğrenmede etkin rol oynar.
- Kaygı
- Bireyin belirsizliğe ya da olası tehditlere karşı hissettiği endişe ve huzursuzluk hâlidir.
- Transfer
- Önceden öğrenilen bilgi ve becerilerin sonradan öğrenilenleri etkilemesidir.
- Pozitif transfer
- Olumlu transfer de denir; önceki öğrenmelerin yeni öğrenmeleri kolaylaştırmasıdır.
- Negatif transfer
- Olumsuz transfer de denir; önceki öğrenmelerin yeni öğrenmeleri zorlaştırmasıdır.
- Telaffuz edilebilirlik
- Öğrenme malzemesinin öğrenen için açık ve anlaşılır olmasıdır.
- Algısal ayırt edilebilirlik
- Öğrenilecek materyalin diğer uyarıcılardan kolayca ayırt edilebilmesidir.
- Anlamsal çağrışım
- Öğrenilecek bilginin zihinde önceden var olan bilgi, kavram ya da deneyimlerle anlamlı bağlantılar kurularak örgütlenmesi sürecidir.
- Kavramsal gruplama
- Öğrenilecek materyalin kavramsal benzerliklerine ve farklılıklarına göre sınıflandırılmasıdır.
- Aralıklı öğrenme
- Öğrenme materyalinin zamana yayılarak, aralar verilen kısa ve düzenli çalışma sürelerinde öğrenilmesidir.
- Toplu öğrenme
- Öğrenme materyalinin tek bir oturumda, hiç ara verilmeden öğrenilmesidir.
- Parçalara bölerek öğrenme
- Öğrenilecek malzemenin küçük ve anlamlı parçalara ayrılarak öğrenilmesidir.
- Bütün öğrenme
- Öğrenilecek malzemenin tamamının bir bütün olarak ele alınıp öğrenilmesidir.
- Geri bildirim
- Bireyin öğrenme sonucunu bilmesi, ne kadar öğrendiği konusunda bilgilendirilmesidir.
Kısa tekrar
Konudan rastgele kartlar. Cevabı önce kendin düşün, sonra kartı aç.
- Öğrenilmiş davranışları doğuştan gelen ve geçici davranışlardan ayıran özellik nedir?Zihinsel çaba gerektirmeleri. Dikkat etmeyi, tekrar etmeyi ve düşünmeyi gerektirirler; ayrıca yaşantı ürünüdürler, sonradan edinilirler ve nispeten kalıcıdırlar.
- Yeni doğmuş bir bebeğin ağzına değen şeyi emmesi hangi davranış türüne girer?Doğuştan gelen davranışlara. Türün bütün üyelerinde görülür ve öğrenilmez.
- Diş çekiminden sonra uyuşukluk geçene kadar kelimeleri yayvan söylemek neden öğrenilmiş bir davranış değildir?Çünkü uyuşturucu ilacın geçici etkisiyle ortaya çıkar ve etki geçince kaybolur; kalıcı değildir. Bu geçici bir davranıştır.
- Yeni taşındığı şehirde o yöreye özgü bir selamlaşma biçimini benimseyen bir gencin bu davranışı neden öğrenilmiş bir davranıştır?Doğuştan gelmez; genç bunu çevresindekileri izleyerek görür, uyguladıkça kalıcı hâle gelir. Kültürel davranışlar öğrenilmiş davranışlardır.
- Bir kedinin ne kadar çalışırsa çalışsın kitap okumayı öğrenememesi hangi etmenle açıklanır?Türe özgü hazır bulunuşlukla. Organizma yalnızca biyolojik donanımının izin verdiği davranışları öğrenebilir.
- Olgunlaşmanın hızını etkileyen şeyler nelerdir?Olgunlaşma genellikle yaşla ilerleyen doğal bir süreçtir; ama bireysel farklılıklar ve çevresel koşullar hızını etkileyebilir.
- Dikkat öğrenmeyi nasıl etkiler?Öğrenmedeki başarı büyük ölçüde dikkatin ne kadar sürdürülebildiğine ve ne kadar odaklı olduğuna bağlıdır. Dikkat gereksiz uyarıcılardan uzaklaşıp ilgiyi bir konuya yöneltmeyi sağlar.
- Yerkes-Dodson yasasına göre en iyi öğrenme hangi uyarılmışlık düzeyinde gerçekleşir?Orta düzeyde. Çok düşük ya da çok yüksek uyarılmışlık öğrenmeyi zorlaştırır; ilişki ters U eğrisi çizer.
- Maçtan önce aşırı heyecanlanıp antrenmanda yaptığı hareketleri unutan bir oyuncunun durumu hangi yasayla açıklanabilir?Yerkes-Dodson yasasıyla. Uyarılmışlık çok yükseldiği için performansı düşmüştür.
- Kaygı öğrenmeyi her zaman olumsuz mu etkiler?Hayır. Kaygı bireyi harekete geçiren işlevsel bir uyarıcı olabilir; ama çok yoğun ve sürekli olduğunda performansı olumsuz etkileyebilir.
- Zekâ öğrenmeyi etkileyen etmenler arasında nasıl tanımlanır?Bireyin akıl yürütme, problem çözme, soyut düşünme ve çevresine uyum sağlama becerisidir. Öğrenenden kaynaklanan etmenlerdendir.
- Genel uyarılmışlık hâli neyi gösterir?Bireyin çevresel uyarıcılara karşı fizyolojik ve bilişsel olarak ne düzeyde tepki verebildiğini gösteren bilinç açıklığı durumunu.
- Grip olduğu gün derse odaklanamayan bir öğrencinin durumu hangi etmenle ilgilidir?Fizyolojik durumla. Bedenin sağlık durumu ve işleyişi öğrenmede etkin rol oynar.
- Pozitif ve negatif transfer arasındaki fark nedir?Pozitif transferde önceki öğrenmeler yeni öğrenmeleri kolaylaştırır, negatif transferde zorlaştırır.
- Piyano çalmayı bilen birinin org çalmayı daha kolay öğrenmesi hangi transfere örnektir?Pozitif (olumlu) transfere. Önceki öğrenme yeni öğrenmeyi kolaylaştırmıştır.
- Eski telefonunda tuşların yerine alışmış birinin yeni telefonda sürekli yanlış tuşa basması hangi transfere örnektir?Negatif (olumsuz) transfere. Önceki öğrenme yeni öğrenmeyi zorlaştırmıştır.
- Bir kavramın öğrencinin dil düzeyine uygun kelimelerle anlatılması hangi etmenle ilgilidir?Telaffuz edilebilirlikle. Öğrenme malzemesi öğrenen için açık ve anlaşılır olmalıdır.
- Acil çıkış levhalarının parlak yeşil zemin üzerine beyaz bir figürle yapılıp duvardaki öteki yazılardan hemen fark edilmesi hangi etmenden yararlanır?Algısal ayırt edilebilirlikten. Belirgin ve dikkat çekici bir uyarıcı çevresindeki öteki uyarıcılardan kolayca ayrılır, bu yüzden daha kolay öğrenilir.
- Yeni öğrendiği bir kelimeyi zaten bildiği bir şarkı sözüyle ilişkilendiren öğrenci hangi etmenden yararlanır?Anlamsal çağrışımdan. Yeni bilgi önceden bilinen bir şeyle anlamlı biçimde bağlanınca daha kolay öğrenilir.
- Kavramsal gruplama öğrenmeyi nasıl kolaylaştırır?Materyali benzerlik ve farklılıklarına göre sınıflandırarak bilginin zihinde daha somut, düzenli ve görsel biçimde yapılandırılmasını sağlar.
- Aralıklı öğrenme ile toplu öğrenme arasındaki fark nedir?Aralıklı öğrenmede materyal zamana yayılır ve aralar verilerek kısa, düzenli sürelerde çalışılır. Toplu öğrenmede ise materyal tek oturumda, ara vermeden öğrenilir.
- Yeni aldığı bir masa oyununun bütün kurallarını, kutuyu açtığı akşam hiç durmadan baştan sona okuyarak öğrenmeye çalışan biri hangi yöntemi kullanır?Toplu öğrenmeyi. Kuralların hepsini zamana yaymadan, tek oturumda ve ara vermeden öğrenmeye çalışır.
- Parçalara bölerek öğrenme hangi malzemelerde etkilidir?Özellikle karmaşık, uzun ya da çok aşamalı malzemelerde.
- Bütün öğrenme hangi içeriklerde etkilidir?Anlamlı ve bağlantılı bilgilerde ya da kısa ve basit içeriklerde.
- Geri bildirim öğrenmeyi neden olumlu etkiler?Çünkü öğrenen ne kadar öğrendiğini bilir ve hatalarını düzeltme imkânı bulur.
KENDİNE SOR
Öğrenmeyi etkileyen etmenlerden hangisinin senin öğrenmende en belirleyici olduğunu düşünüyorsun? Bu etmenin öğrenenden, öğrenme malzemesinden ya da öğrenme yönteminden kaynaklanan etmenlerden hangisine girdiğini belirt ve seçimini somut bir deneyimle gerekçelendir.