İçeriğe geç
3. ÜNİTE · 2. KONU

Öğrenmeyi Etkileyen Temel Etmenler

Aynı sınıfta, aynı öğretmenden, aynı dersi dinleyen iki öğrenci neden aynı şeyi öğrenmez?

Bir bilgisayarın hızı tek bir parçaya bağlı değildir; işlemcisi, belleği, ekran kartı ve öteki donanımları birlikte çalışır. Öğrenme de tek bir şeye bağlı değildir. Aynı dersi dinleyen iki öğrencinin farklı öğrenmesinin nedeni öğrencinin kendisinde, öğrenilen konuda ya da çalışma biçiminde olabilir. Bu etmenlere geçmeden önce hangi davranışların öğrenme sayıldığını netleştirmek gerekir.

Doğuştan gelen, geçici ve öğrenilmiş davranışlar

Davranış türü Özellikleri Bir örnek
Doğuştan gelen davranışlar Türün bütün üyelerinde görülür, öğrenilmez. Refleksif davranışlar bu gruptadır. Gözüne toz kaçınca gözün yaşarması, örümceğin ağ örmesi
Geçici davranışlar İlaç, yüksek ateş, yorgunluk, uykusuzluk, narkoz gibi geçici etkilerle ortaya çıkar; etki geçince kaybolur, kalıcı değildir. Ameliyattan sonra narkozun etkisiyle anlamsız konuşmak
Öğrenilmiş davranışlar Yaşantı ürünüdür, sonradan edinilir ve nispeten kalıcı izlidir. Çoğu zihinsel çaba gerektirir. Bağlama çalmak, yabancı bir dil konuşmak

Öğrenilmiş davranışları öteki ikisinden ayıran şey zihinsel çabadır: Dikkat etmeyi, tekrar etmeyi ve düşünmeyi gerektirir. Refleks kendiliğinden gelir, narkozun etkisi kendiliğinden geçer; ama yabancı dil kendiliğinden gelmez.

Kültürel davranışlar da öğrenilmiş davranışlardır. Bayramlarda büyüklerin elini öpmek doğuştan gelen bir davranış değildir; çocuk bunu önce büyüklerini izleyerek görür, yaptığında takdir edilir ve davranış zamanla kalıcı hâle gelir.

Öğrenmeyi etkileyen etmenler üç grupta toplanır

Öğrenmeyi etkileyen etmenler kaynaklandıkları yere göre öğrenenden, öğrenme malzemesinden ve öğrenme yönteminden kaynaklananlar olarak üç grupta ele alınabilir.

Öğrenenden kaynaklanan etmenler

Etmen Anlamı
Türe özgü hazır bulunuşluk Bir organizma yalnızca biyolojik donanımının izin verdiği davranışları öğrenebilir. İnsan beyni ve ses yapısı karmaşık bir dili öğrenmeye uygundur; ama bir serçe ne kadar eğitilirse eğitilsin biyolojik donanımı nedeniyle insan seslerini taklit ederek konuşamaz.
Olgunlaşma Öğrenmenin gerçekleşmesi için bireyin gerekli bedensel ve bilişsel olgunluğa ulaşması gerekir. Olgunlaşma genellikle yaşla birlikte ilerleyen doğal bir biyolojik süreçtir; ama bireysel farklılıklar ve çevresel koşullar bu sürecin hızını etkileyebilir.
Zekâ Bireyin akıl yürütme, problem çözme, soyut düşünme ve çevresine uyum sağlama becerisidir.
Dikkat Kişinin ilgisini belirli bir konuya yönelterek gereksiz uyarıcılardan uzaklaşabilme becerisidir. Öğrenmedeki başarı büyük ölçüde dikkatin ne kadar sürdürülebildiğine ve ne kadar odaklı olduğuna bağlıdır.
Genel uyarılmışlık hâli Bireyin çevresel uyarıcılara karşı fizyolojik ve bilişsel olarak ne düzeyde tepki verebildiğini gösteren bilinç açıklığı durumudur.
Fizyolojik durum Bireyin bedenindeki biyolojik ve fiziksel durumdur. Genel sağlık durumu ve bedenin işleyişi öğrenmede etkin rol oynar.
Kaygı Bireyin belirsizliğe ya da olası tehditlere karşı hissettiği endişe ve huzursuzluktur. Kaygı öğrenmede bireyi harekete geçiren işlevsel bir uyarıcı olabilir; ama çok yoğun ve sürekli olduğunda performansı olumsuz etkileyebilir.
Transfer Önceden öğrenilen bilgi ve becerilerin sonradan öğrenilenleri etkilemesidir. Bireyin önceki öğrenmelerini yeni durumlara nasıl uyguladığını ve bunun öğrenmeye etkisini anlatır.

Yerkes-Dodson yasasına göre uyarılmışlık ile öğrenme arasındaki ilişki bir ters U eğrisi çizer. Çok düşük ya da çok yüksek uyarılmışlık öğrenmeyi zorlaştırır, orta düzey uyarılmışlık ise en uygun öğrenme koşullarını sağlar. Bu yüzden uyarılmışlığın dengeli olması öğrenmede kritik bir etmendir.

Uyarılmışlık düzeyi Bireyin durumu Performans
Düşük Uykulu, ilgisiz, isteksiz Düşük
Orta Uyanık, ilgili, hafif heyecanlı En yüksek
Yüksek Panik içinde, aşırı stresli Yeniden düşük

Transfer iki yönlü işler:

Transfer türü Anlamı Bir örnek
Pozitif (olumlu) transfer Önceki öğrenmeler yeni öğrenmeleri kolaylaştırır. Bisiklet kullanmayı bilen birinin dengeyi daha kolay kurup paten öğrenmesi
Negatif (olumsuz) transfer Önceki öğrenmeler yeni öğrenmeleri zorlaştırır. Sağdan trafiğe alışmış bir sürücünün soldan akan trafikte zorlanması

Öğrenme malzemesinden kaynaklanan etmenler

Etmen Anlamı
Telaffuz edilebilirlik Öğrenme malzemesinin öğrenen için açık ve anlaşılır olmasıdır. Bu yüzden konu, öğrenenin dil gelişimine uygun kavram ve örneklerle anlatılmalıdır.
Algısal ayırt edilebilirlik Öğrenilecek materyalin diğer uyarıcılardan kolayca ayırt edilebilmesidir. Materyal ne kadar belirgin ve dikkat çekici olursa o kadar kolay öğrenilir.
Anlamsal çağrışım Öğrenilecek bilginin zihinde önceden var olan bilgi, kavram ya da deneyimlerle anlamlı bağlantılar kurularak örgütlenmesidir. Öğrenen için anlamlı ve ilişkilendirilebilir materyal daha kolay, hiçbir şey çağrıştırmayan materyal daha zor öğrenilir.
Kavramsal gruplama Öğrenilecek materyalin kavramsal benzerliklerine ve farklılıklarına göre sınıflandırılmasıdır. Bilginin zihinde daha somut, düzenli ve görsel biçimde yapılandırılmasını sağlayarak öğrenmeyi kolaylaştırır. Bu sınıflandırma, bilgileri zihinde daha etkili düzenleyen kavram haritalama tekniğiyle yapılabilir.

Öğrenme yönteminden kaynaklanan etmenler

Etmen Anlamı
Aralıklı öğrenme Öğrenme materyali zamana yayılır ve kısa, düzenli çalışma sürelerinde öğrenilir; çalışmalar sırasında belirli aralar verilir.
Toplu öğrenme Öğrenme materyali tek bir oturumda, hiç ara verilmeden öğrenilir.
Parçalara bölerek öğrenme Öğrenilecek malzeme küçük ve anlamlı parçalara ayrılarak öğrenilir. Özellikle karmaşık, uzun ya da çok aşamalı malzemelerde etkilidir.
Bütün öğrenme Öğrenilecek malzemenin tamamı bir bütün olarak ele alınıp öğrenilir. Anlamlı ve bağlantılı bilgilerde ya da kısa ve basit içeriklerde etkilidir.
Geri bildirim Etkili bir öğrenme için öğrenme sonucunun bilinmesi, bireyin ne kadar öğrendiği konusunda bilgilendirilmesi gerekir. Sonuçların bildirilmesi hataları düzeltme imkânı verdiği için öğrenmeyi olumlu etkiler.

Başta sorduklarımız3 soru

  1. Yerkes-Dodson yasasına göre bir şeyi en iyi hangi uyarılmışlık düzeyinde öğreniriz?

    DOĞRU CEVAPOrta düzeyde, yani uyanık ve hafif heyecanlı olduğumuzda

    Yerkes-Dodson yasasına göre uyarılmışlık ile öğrenme arasındaki ilişki ters U eğrisi çizer. Çok düşük ve çok yüksek uyarılmışlık öğrenmeyi zorlaştırır, orta düzey en uygun koşulu sağlar.

    Cevap bu bölümde: Öğrenenden kaynaklanan etmenler →
  2. Yıllarca bir klavye düzeniyle yazan birinin yeni bir klavye düzenine geçince sık sık yanlış tuşa basması neyle açıklanır?

    DOĞRU CEVAPOlumsuz transfer

    Önceden öğrenilenler yeni öğrenmeyi zorlaştırdığında olumsuz transferden söz edilir. Önceki öğrenmeler yeni öğrenmeyi kolaylaştırıyorsa buna olumlu transfer denir.

    Cevap bu bölümde: Öğrenenden kaynaklanan etmenler →
  3. Uzun ve çok aşamalı bir dans gösterisini öğrenmenin en etkili yolu hangisidir?

    DOĞRU CEVAPGösteriyi küçük ve anlamlı parçalara ayırarak

    Parçalara bölerek öğrenme özellikle zor, uzun ya da çok aşamalı malzemelerde etkilidir. Bütün öğrenme ise kısa ve basit içeriklerde öne çıkar.

    Cevap bu bölümde: Öğrenme yönteminden kaynaklanan etmenler →

Konunun kavramları23 kavram

Doğuştan gelen davranış
Bir türün bütün üyelerinde görülen, öğrenilmeyen davranıştır; refleksif davranışlar bu gruptadır.
Geçici davranış
İlaç, yüksek ateş, yorgunluk, narkoz gibi geçici etkilerle ortaya çıkan ve etki geçince kaybolan, kalıcı olmayan davranıştır.
Öğrenilmiş davranış
Yaşantı ürünü olan, sonradan edinilen ve nispeten kalıcı izli davranıştır; çoğu zihinsel çaba gerektirir.
Türe özgü hazır bulunuşluk
Bir organizmanın yalnızca biyolojik donanımının izin verdiği davranışları öğrenebilmesidir.
Olgunlaşma
Öğrenmenin gerçekleşebilmesi için bireyin gerekli bedensel ve bilişsel olgunluğa ulaşmasıdır; genellikle yaşla birlikte ilerleyen doğal bir biyolojik gelişim sürecidir.
Zekâ
Bireyin akıl yürütme, problem çözme, soyut düşünme ve çevresine uyum sağlama becerisidir.
Dikkat
Kişinin ilgisini belirli bir konuya yönelterek gereksiz uyarıcılardan uzaklaşabilme becerisidir.
Genel uyarılmışlık hâli
Bireyin çevresel uyarıcılara karşı fizyolojik ve bilişsel olarak ne düzeyde tepki verebildiğini gösteren bilinç açıklığı durumudur.
Yerkes-Dodson yasası
Çok düşük ya da çok yüksek uyarılmışlık düzeylerinin öğrenmeyi zorlaştırdığını, orta düzey uyarılmışlığın en uygun öğrenme koşullarını sağladığını söyleyen yasadır.
Fizyolojik durum
Bireyin bedenindeki biyolojik ve fiziksel durumdur; genel sağlık durumu ve bedenin işleyişi öğrenmede etkin rol oynar.
Kaygı
Bireyin belirsizliğe ya da olası tehditlere karşı hissettiği endişe ve huzursuzluk hâlidir.
Transfer
Önceden öğrenilen bilgi ve becerilerin sonradan öğrenilenleri etkilemesidir.
Pozitif transfer
Olumlu transfer de denir; önceki öğrenmelerin yeni öğrenmeleri kolaylaştırmasıdır.
Negatif transfer
Olumsuz transfer de denir; önceki öğrenmelerin yeni öğrenmeleri zorlaştırmasıdır.
Telaffuz edilebilirlik
Öğrenme malzemesinin öğrenen için açık ve anlaşılır olmasıdır.
Algısal ayırt edilebilirlik
Öğrenilecek materyalin diğer uyarıcılardan kolayca ayırt edilebilmesidir.
Anlamsal çağrışım
Öğrenilecek bilginin zihinde önceden var olan bilgi, kavram ya da deneyimlerle anlamlı bağlantılar kurularak örgütlenmesi sürecidir.
Kavramsal gruplama
Öğrenilecek materyalin kavramsal benzerliklerine ve farklılıklarına göre sınıflandırılmasıdır.
Aralıklı öğrenme
Öğrenme materyalinin zamana yayılarak, aralar verilen kısa ve düzenli çalışma sürelerinde öğrenilmesidir.
Toplu öğrenme
Öğrenme materyalinin tek bir oturumda, hiç ara verilmeden öğrenilmesidir.
Parçalara bölerek öğrenme
Öğrenilecek malzemenin küçük ve anlamlı parçalara ayrılarak öğrenilmesidir.
Bütün öğrenme
Öğrenilecek malzemenin tamamının bir bütün olarak ele alınıp öğrenilmesidir.
Geri bildirim
Bireyin öğrenme sonucunu bilmesi, ne kadar öğrendiği konusunda bilgilendirilmesidir.

KENDİNE SOR

Öğrenmeyi etkileyen etmenlerden hangisinin senin öğrenmende en belirleyici olduğunu düşünüyorsun? Bu etmenin öğrenenden, öğrenme malzemesinden ya da öğrenme yönteminden kaynaklanan etmenlerden hangisine girdiğini belirt ve seçimini somut bir deneyimle gerekçelendir.