İçeriğe geç
PSİKOLOJİ · 3. ÜNİTE

Nasıl Öğreniriz?: Yazılıya Hazırlık Çalışma Soruları

Bu sorular konuyu tekrar etmen için. Önce kendin cevapla, sonra kontrol et.

Kısa cevaplı sorular

1. Blok · Tanımdan kavram

Aşağıdaki tanımları oku ve her birinin hangi kavrama ait olduğunu bul. Havuzdaki kavramlardan ikisi hiçbir tanıma uymuyor.

Seçenekler
  • Öğretim
  • Tepki
  • Yaşantı
  • Hazır bulunuşluk
  • Uyarıcı
  • Öğrenme
  • Biliş
  • Öğretme
  1. Bireyin çevresiyle etkileşimi sonucunda kendisinde kalan izler.

  2. Dikkat etme, algılama, hatırlama, düşünme ve problem çözme gibi zihinsel süreçlerin bütünü.

  3. Öğrenenin hedefe ulaşması için öğrenmeyi kılavuzlayan ve öğrenmenin gerçekleşeceği koşulları hazırlayan süreç.

  4. Yeni bir şeye başlamadan önce bedence, zihnen ve duygusal açıdan yeterince olgunlaşmış olma ve gereken ön bilgiye sahip bulunma durumu.

  5. Organizmanın kendisini etkileyen bir iç ya da dış etken karşısında ortaya koyduğu davranış.

  6. Bireyin deneyimleri sonucunda davranışlarında görece kalıcı izli değişiklikler oluşturan süreç.

Cevapları göster
  1. Yaşantı. Çevreyle etkileşimden geriye kalan iz yaşantıdır. Öğrenme ise bu yaşantılar yoluyla kalıcı izli davranış değişikliğinin oluşmasıdır.
  2. Biliş. Zihinsel süreçlerin bütününe biliş denir. Öğrenme bu süreçlerden yararlanır ama kendisi yaşantıyla kalıcı değişiklik oluşturma sürecidir.
  3. Öğretme. Öğrenmeyi kılavuzlama ve koşulları hazırlama öğretmedir. Öğretim ise bu sürecin belirli bir amaca ve plana bağlanmış hâlidir.
  4. Hazır bulunuşluk. Öğrenmeye bedensel, zihinsel ve duygusal açıdan hazır olma ve ön bilgiye sahip olma hazır bulunuşluktur. Bu durum öğrenmenin başlayabilmesi için gereken bir ön koşuldur.
  5. Tepki. Bir etkene karşılık olarak ortaya çıkan davranış tepkidir. Uyarıcı ise bu tepkiyi başlatan iç ya da dış etkenin adıdır.
  6. Öğrenme. Yaşantıya dayanan ve kalıcı iz bırakan davranış değişikliği süreci öğrenmedir. İlaç ya da yorgunlukla ortaya çıkıp kaybolan değişiklikler bu yüzden öğrenme sayılmaz.
2. Blok · Sınıflandırma

Aşağıdaki davranışların her birinin doğuştan gelen, geçici ya da öğrenilmiş davranışlardan hangisine girdiğini bul.

Seçenekler
  • Doğuştan gelen davranış
  • Geçici davranış
  • Öğrenilmiş davranış
  1. Göz muayenesinde damlatılan ilaç yüzünden birkaç saat boyunca yakındaki yazıları bulanık görüp okuyamamak.

  2. Bir aşçının soğana bakmadan, hızla ve eşit kalınlıkta ince ince kesmesi.

  3. Birkaç günlük bir bebeğin avucuna dokunulan parmağı sıkıca kavraması.

  4. Bir arkadaşıyla işaret dilini kullanarak sohbet etmek.

  5. Buz gibi suda uzun süre yüzen birinin parmakları uyuştuğu için düğmelerini ilikleyememesi.

  6. Kaplumbağa yavrularının yumurtadan çıkar çıkmaz kumsalı geçip denize yönelmesi.

Cevapları göster
  1. Geçici davranış. İlacın etkisi bittiğinde yazılar yeniden okunur hâle gelir; bu durum kalıcı iz bırakmaz. Bu yüzden öğrenilmiş değil, geçici bir davranıştır.
  2. Öğrenilmiş davranış. Bu beceri uzun süre tekrar ve dikkat gerektiren bir yaşantının ürünüdür ve kalıcıdır. Türün bütün üyelerinde kendiliğinden görülmediği için doğuştan gelen bir davranış sayılmaz.
  3. Doğuştan gelen davranış. Bu kavrama hareketi öğrenilmeden ortaya çıkan refleksif bir davranıştır. Bebeğin bunu daha önce deneyimlemiş olması gerekmez.
  4. Öğrenilmiş davranış. İşaret dili sonradan edinilen, zihinsel çaba isteyen ve kalıcı olan bir beceridir. Bu yüzden öğrenilmiş bir davranıştır.
  5. Geçici davranış. Parmaklar ısınınca bu beceriksizlik de ortadan kalkar. Kalıcı olmadığı için öğrenme sayılmaz.
  6. Doğuştan gelen davranış. Bu davranış türün bütün üyelerinde görülür ve hiçbir deneyim gerektirmez. Bu yüzden doğuştan gelen bir davranıştır.
3. Blok · Sınıflandırma

Aşağıdaki öğrenme durumlarının her birini en iyi hangi öğrenme yaklaşımının açıkladığını bul.

Seçenekler
  • Davranışçı yaklaşım
  • Sosyal-bilişsel yaklaşım
  • Bilişsel yaklaşım
  1. Bir kafede çalışan Ozan, müşterileri güler yüzle karşıladığı günlerde bahşiş kavanozunun daha çok dolduğunu görür. Zamanla her gelen müşteriyi güler yüzle karşılamaya başlar.

  2. Kerem bir yıl boyunca serviste her sabah aynı reklam şarkısını duyar ama onu ezberlemeye hiç çalışmaz. Arkadaşlarıyla yaptığı bir şarkı oyununda sıra ona gelince sözleri eksiksiz söyler.

  3. Satranç öğrenen Melis, ağabeyinin rakibini birkaç hamlede köşeye sıkıştırdığı bir oyunu baştan sona seyreder. Ertesi gün kendi oyununda aynı hamle dizisini kullanır.

  4. Basketbol takımındaki arkadaşının antrenmana geç geldiği için maçta yedek kulübesinde oturtulduğunu gören Can, o günden sonra antrenmanlara erken gelir.

  5. Ağabeyi her şakasından önce telefonundan kısa bir korna sesi çalar, ardından Emre'nin kulağının dibinde bir balon patlatır. Bir süre sonra Emre yalnızca korna sesini duyunca irkilip kulaklarını kapatır.

  6. Kapağı bir türlü kapanmayan yeni dolabıyla uzun süre uğraşan Arda, menteşelerin ters takıldığını bir anda görür. Menteşeleri çevirince kapak hemen yerine oturur.

Cevapları göster
  1. Davranışçı yaklaşım. Ozan'ın davranışı, kendi davranışının ardından gelen hoşa giden sonuçla güçlenmiştir; bu edimsel koşullanmadır. Burada başkasını izlemek değil, kendi davranışının sonucu belirleyicidir.
  2. Bilişsel yaklaşım. Kerem farkında olmadan edindiği bilgiyi uygun bir koşul oluşana kadar davranışa dökmemiştir; bu gizil öğrenmedir. Ortada bir ödül ya da izlenen bir model olmadığı için öteki iki yaklaşım bu durumu öne çıkarmaz.
  3. Sosyal-bilişsel yaklaşım. Melis yeni bir beceriyi başkasının davranışını ve sonucunu izleyerek kazanmıştır; bu model almadır. Kendisi o hamleyi deneyip sonuç almadan öğrenmiştir.
  4. Sosyal-bilişsel yaklaşım. Can davranışın olumsuz sonucunu kendisi yaşamadan başkasında görmüş ve kararını buna göre vermiştir; bu dolaylı pekiştirmedir. Ceza Can'a değil arkadaşına verilmiştir.
  5. Davranışçı yaklaşım. Başlangıçta tepki yaratmayan korna sesi, patlama sesiyle eşleştikçe tek başına irkilme doğurur hâle gelmiştir; bu klasik koşullanmadır. Durum uyarıcı-tepki bağıyla açıklanır.
  6. Bilişsel yaklaşım. Arda çözüme rastgele denemelerle değil, ani bir içgörüyle ulaşmıştır; bu kavrayarak öğrenmedir. Deneme-yanılmada ise doğru tepki tekrarlarla yavaş yavaş bulunur.
4. Blok · Eksik cümle

Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yere havuzdan uygun kavramı yerleştir. Havuzdaki iki kavram hiçbir cümleye uymuyor.

Seçenekler
  • Çıktı
  • Pekiştirmeli öğrenme
  • Algı
  • Denetimsiz öğrenme
  • Yapay sinir ağları
  • Girdi
  • Geri getirme
  • Denetimli öğrenme
  1. Duyularla alınan bilgilerin anlamlı hâle getirilmesine …… denir.

  2. Uzun süreli belleğe aktarılmış bir bilginin gerektiği anda hatırlanıp yeniden kullanılması, insanın öğrenme sürecindeki …… aşamasıdır.

  3. Makineye doğru sonuçları önceden belli olan örnekler verilerek yapılan ve makinenin sonra yeni verileri tahmin etmeye çalıştığı yönteme …… denir.

  4. Makine öğrenmesinde sisteme sayısal biçimde sunulan veri kümeleri …… bileşenini oluşturur.

  5. Biyolojik nöronlar yeni bağlantılar kurarak kendini yeniden düzenleyebilirken …… belirlenmiş kurallar ve hesaplamalarla çalışır.

  6. Doğru adımlarda ödüllendirilip yanlış adımlarda cezalandırılan bir makinenin zamanla en uygun stratejiyi geliştirdiği yönteme …… denir.

Cevapları göster
  1. Algı. Duyulardan gelen bilgiyi anlamlı kılan aşama algıdır. Sonraki aşamalarda bu bilgi kodlanır, depolanır ve gerektiğinde geri getirilir.
  2. Geri getirme. Depolanan bilginin hatırlanıp kullanılması geri getirmedir. İnsanın öğrenme süreci uyarıcıyla başlar ve bu aşamayla tamamlanır.
  3. Denetimli öğrenme. Sonuçları belli örneklerle yapılan eğitim denetimli öğrenmedir. Denetimsiz öğrenmede ise makineye yalnızca veri verilir ve makine örüntüleri kendisi bulur.
  4. Girdi. Sisteme verilen sayısal veri kümeleri girdidir. Çıktı ise sistemin ürettiği sınıflandırma, tahmin ya da tanıma sonucudur.
  5. Yapay sinir ağları. Belirlenmiş kurallar ve hesaplamalarla çalışan yapı yapay sinir ağlarıdır. Tasarımlarında biyolojik nöronlar örnek alınmış olsa da onlardaki esneklik bu ağlarda yoktur.
  6. Pekiştirmeli öğrenme. Ödül ve ceza mekanizmasıyla eğitim pekiştirmeli öğrenmedir. Bu yöntem Skinner'ın edimsel koşullanmadaki ödül ve ceza mantığını hatırlatır.

Açık uçlu sorular

Açık uçlu · 1

Zeynep yaz boyunca sabahları erkenden yüzme kursuna gider. Annesinin telefonundaki alarm her sabah önce kısa bir melodi çalar, ardından kulak tırmalayan yüksek bir ötüş başlar. Bu ötüş Zeynep'i yerinden sıçratır ve kalbi hızla çarpar. Birkaç hafta sonra Zeynep, ötüş başlamadan yalnızca melodiyi duyduğunda da kalbinin hızla çarptığını fark eder. Bir gün markette birinin telefonundan buna benzer bir melodi yükselince kalbi yine hızla çarpar. Yüzme kursunda ise kollarını doğru açıyla çektiği her turda hocası onu alkışlar ve Zeynep bu hareketi giderek daha sık yapar. Kulağına su kaçtığında yaşadığı rahatsızlık bone taktığında ortadan kalktığı için artık her derse bonesiyle gelir. Bir gün havuz kenarında koştuğu için yarım saat havuzdan çıkarılır ve o günden sonra kenarda koşmaz.

Alarm örneğindeki nötr uyarıcıyı, koşulsuz uyarıcıyı, koşulsuz tepkiyi, koşullu uyarıcıyı ve koşullu tepkiyi belirle; marketteki durumun hangi süreç olduğunu açıkla. Yüzme kursundaki üç durumu olumlu pekiştireç, olumsuz pekiştireç ve ceza açısından ayırt et.

Cevabını kâğıda yaz ya da sesli söyle, sonra devam et.

Kontrol et
Koşullanma gerçekleşmeden önceki kısa melodi hangi uyarıcıdır?

Bu şık doğru değil. Koşulsuz uyarıcı öğrenme olmadan tepki doğuran uyarıcıdır; bu vakada yüksek ötüştür. Melodi başta hiçbir tepki doğurmuyordu.

Doğru. Koşullanmadan önce melodi kalp çarpıntısına yol açmıyordu. Tek başına tepki doğurmayan uyarıcıya nötr uyarıcı denir.

Bu şık doğru değil. Melodi ancak yüksek ötüşle eşleştikten sonra koşullu uyarıcı olur. Soru koşullanmadan önceki durumu soruyor.

Bone takınca kulaktaki rahatsızlığın ortadan kalkması ve Zeynep'in bone takmayı sürdürmesi hangisine örnektir?

Bu şık doğru değil. Olumlu pekiştireçte hoşa giden bir uyarıcı verilir; vakadaki alkış buna örnektir. Bone örneğinde bir şey verilmiyor, rahatsızlık ortadan kaldırılıyor.

Bu şık doğru değil. Cezanın amacı davranışı ortadan kaldırmaktır. Burada bone takma davranışı sürüyor ve artıyor.

Doğru. Hoşa gitmeyen bir uyarıcı ortadan kalktığı için davranış sürmektedir. Bu, olumsuz pekiştireçtir.

Cevabında bunlar olmalı
  • Koşullanmadan önceki melodi nötr uyarıcıdır; yüksek ötüş koşulsuz uyarıcı, ötüşe karşı sıçrama ve kalp çarpıntısı koşulsuz tepkidir.
  • Tekrarlanan eşleşmelerden sonra melodi koşullu uyarıcı, yalnızca melodiye karşı kalbin hızla çarpması koşullu tepki olur.
  • Marketteki benzer melodiye de aynı tepkinin verilmesi genellemedir.
  • Alkış olumlu pekiştireçtir: Hoşa giden bir uyarıcı verilir ve davranış artar. Bone ile rahatsızlığın kalkması olumsuz pekiştireçtir: Hoşa gitmeyen uyarıcı kaldırılır ve davranış sürer.
  • Havuzdan çıkarılmak cezadır: Hoşa giden bir şeyden mahrum bırakılır ve amaç davranışın ortadan kalkmasıdır.
Örnek cevap

Alarm örneğinde koşullanmadan önceki kısa melodi nötr uyarıcıdır, çünkü başta Zeynep'te hiçbir tepki doğurmuyordu. Yüksek ötüş koşulsuz uyarıcı, bu ötüşe karşı yerinden sıçraması ve kalbinin hızla çarpması ise koşulsuz tepkidir. Melodi her sabah ötüşten hemen önce çaldıkça koşullu uyarıcıya dönüşür; ötüş olmadan yalnızca melodiye karşı kalbin hızla çarpması koşullu tepkidir. Marketteki benzer melodiye de aynı tepkiyi vermesi genellemedir, çünkü Zeynep koşullu uyarıcıya benzeyen bir uyarıcıya da tepki vermiştir. Yüzme kursunda hocasının alkışı olumlu pekiştireçtir; hoşa giden bir uyarıcı verildiği için doğru kol hareketi artar. Bone takınca kulaktaki rahatsızlığın kalkması olumsuz pekiştireçtir; hoşa gitmeyen bir uyarıcı ortadan kalktığı için bone takma davranışı sürer. Havuzdan yarım saat çıkarılması ise cezadır; hoşa giden bir şeyden mahrum bırakılmıştır ve amaç kenarda koşma davranışının ortadan kalkmasıdır.

Açık uçlu · 2

Selin bir ay sonra yapılacak halk dansları gösterisine hazırlanıyor. Gösteri, birbirine bağlanan on iki figürden oluşan uzun bir dans. Selin ilk cumartesi bütün figürleri sabahtan akşama kadar hiç ara vermeden, tek oturumda baştan sona çalışır ama figürleri sürekli birbirine karıştırır. Yıllardır bale yapan Selin, baledeki parmak ucunda durma alışkanlığını halk dansı adımlarına da taşıdığı için hocasından sık sık düzeltme alır. Gösteriden bir gün önceki son provada çok heyecanlanır, elleri titrer ve iyi bildiği figürleri bile unutur. Hocası ona dansı dörder figürlük bölümlere ayırıp her bölümü ayrı çalışmasını, her gün kısa ama düzenli çalışmasını ve her provadan sonra kaydını izleyip nerede hata yaptığını görmesini önerir.

Selin'in öğrenmesini zorlaştıran etmenleri belirle ve her birinin öğrenenden mi, öğrenme malzemesinden mi, öğrenme yönteminden mi kaynaklandığını göster. Hocasının üç önerisinin hangi etmenlere dayandığını açıkla ve Selin'in son provadaki durumunu Yerkes-Dodson yasasıyla yorumla.

Cevabını kâğıda yaz ya da sesli söyle, sonra devam et.

Kontrol et
Selin'in bale alışkanlığının halk dansı adımlarını öğrenmesini zorlaştırması hangi etmene örnektir?

Bu şık doğru değil. Pozitif transferde önceki öğrenme yeni öğrenmeyi kolaylaştırır. Selin'in durumunda ise önceki alışkanlık yeni adımları zorlaştırıyor.

Doğru. Önceden öğrenilenin yeni öğrenmeyi zorlaştırması negatif transferdir. Bale alışkanlığı halk dansı adımlarına engel oluyor.

Bu şık doğru değil. Olgunlaşma, öğrenme için gereken bedensel ve bilişsel olgunluğa ulaşmaktır. Selin'in sorunu olgunluk eksikliğinden değil, önceki bir öğrenmeden kaynaklanıyor.

Cevabında bunlar olmalı
  • Sabahtan akşama tek oturumda ara vermeden çalışmak toplu öğrenmedir; uzun dansı her seferinde baştan sona tek parça çalışmak da bütün öğrenmedir. İkisi de öğrenme yönteminden kaynaklanır.
  • On iki figürlü, uzun ve çok aşamalı bir dans öğrenme malzemesi olarak zordur; böyle malzemelerde parçalara bölerek öğrenme daha etkilidir.
  • Bale alışkanlığının yeni adımları zorlaştırması negatif transferdir ve öğrenenden kaynaklanan bir etmendir.
  • Son provadaki aşırı heyecan genel uyarılmışlık hâliyle (ve kaygıyla) ilgilidir ve öğrenenden kaynaklanır. Yerkes-Dodson yasasına göre çok yüksek uyarılmışlık performansı düşürür; en iyi performans orta düzeyde görülür.
  • Hocanın önerileri parçalara bölerek öğrenmeye, aralıklı öğrenmeye ve geri bildirime dayanır.
Örnek cevap

Selin'in ilk cumartesi sabahtan akşama tek oturumda hiç ara vermeden çalışması toplu öğrenmedir ve öğrenme yönteminden kaynaklanır. On iki figürlü uzun bir dansı her seferinde baştan sona tek parça çalışması bütün öğrenmedir; bu da yöntemle ilgilidir, oysa uzun ve çok aşamalı bir malzemede parçalara bölerek öğrenme daha etkilidir. Bale alışkanlığının halk dansı adımlarını zorlaştırması negatif transferdir ve öğrenenden kaynaklanır. Son provadaki durumu Yerkes-Dodson yasasıyla açıklanabilir: Uyarılmışlık ile performans arasındaki ilişki ters U çizer. Selin aşırı heyecanlı olduğu için genel uyarılmışlık hâli çok yüksektir ve iyi bildiği figürleri bile unutmuştur; bu öğrenenden kaynaklanan bir etmendir ve kaygıyla da ilişkilidir; en iyi performans orta düzey uyarılmışlıkta görülür. Hocanın dansı dörder figürlük bölümlere ayırma önerisi parçalara bölerek öğrenmeye, kısa ama düzenli çalışma önerisi aralıklı öğrenmeye, kaydı izleyip hatalarını görme önerisi ise geri bildirime dayanır.

Açık uçlu · 3

Okulun robotik kulübüne yeni katılan Defne, ilk haftalarda kendisi robot yapmaz; deneyimli öğrencilerin çalışmalarını seyreder. Bir gün kulüp başkanı Kaan'ın kabloları renklerine göre etiketleyerek bağladığını, robotunun ilk denemede çalıştığını ve danışman öğretmenden övgü aldığını görür. Ertesi hafta kendi robotunda aynı yöntemi kullanır; bunu başarabileceğine de inanmaktadır. Aynı kulüpteki Barış ise aylarca malzeme dağıtılırken dolapların yanında durmuş, hangi malzemenin hangi dolaptan çıktığına dikkat etmeye çalışmamış, kendisi de hiç malzeme almamıştır. Yarışma günü robotun bir parçası bozulunca Barış kimseye sormadan, duraksamadan yedek parçaların durduğu dolaba gider.

Defne'nin ve Barış'ın öğrenmelerini hangi yaklaşımların açıkladığını ve her durumda hangi kavramların öne çıktığını belirle. Ardından bu iki öğrenmenin davranışçı yaklaşımla da açıklanıp açıklanamayacağını iki yönlü olarak değerlendir.

Cevabını kâğıda yaz ya da sesli söyle, sonra devam et.

Kontrol et
Defne'nin, Kaan'ın övgü aldığını görüp aynı yöntemi kendi robotunda kullanmaya karar vermesi hangi kavramla açıklanır?

Bu şık doğru değil. Olumlu pekiştireçte hoşa giden uyarıcı davranışı yapan kişinin kendisine verilir. Övgüyü alan Defne değil, Kaan'dır.

Bu şık doğru değil. Gizil öğrenme farkında olmadan edinilen bilginin uygun koşulda davranışa dönüşmesidir. Defne'nin kararı başkasının aldığı sonucu görmesine dayanıyor.

Doğru. Defne bir davranışın olumlu sonucunu başkasında görerek o davranışı sergilemeye karar vermiştir. Bu, dolaylı pekiştirmedir.

Barış'ın malzemelerin yerine dikkat etmeye çalışmadığı hâlde yedek parçaların durduğu dolaba duraksamadan gitmesi bilişsel yaklaşımdaki hangi kavramla açıklanır?

Doğru. Barış kulüp odası hakkında zihninde bir harita oluşturmuş ve ihtiyaç anında bunu kullanmıştır. Bu bilgi o güne kadar davranışa dökülmediği için gizil öğrenmeyle de ilişkilidir.

Bu şık doğru değil. Model alma başkasının davranışını izleyerek öğrenmektir. Barış kimsenin davranışını örnek almamış, odanın düzenini zihninde kendiliğinden oluşturmuştur.

Bu şık doğru değil. Deneme-yanılmada doğru tepki rastgele denemeler tekrarlandıkça bulunur. Barış yarışma günü hiç deneme yapmadan aradığı dolaba gitmiştir.

Cevabında bunlar olmalı
  • Defne'nin öğrenmesi sosyal-bilişsel yaklaşımla açıklanır: Kaan'ı izleyerek yeni bir yöntem kazanması model alma, övgüyü görüp karar vermesi dolaylı pekiştirme, başarabileceğine inanması öz yeterliktir.
  • Barış'ın öğrenmesi bilişsel yaklaşımla açıklanır: Ödül almadan edindiği bilgiyi ihtiyaç anında kullanması gizil öğrenme, odanın düzenini zihninde tutması bilişsel haritadır.
  • Davranışçı yaklaşım öğrenmeyi gözlenebilir davranışın sonuçlarıyla açıklar ve zihinsel süreçleri açıklamasının dışında bırakır.
  • Değerlendirmede iki yön de gerekçelendirilir: Davranışçı açıdan hangi noktaların açıklanabileceği ve hangi noktaların açıkta kalacağı gösterilir.
  • Hiçbir yaklaşım doğru ya da üstün ilan edilmez; değerlendirmenin değeri gerekçelerin tutarlılığındadır.
Örnek cevap

Defne'nin öğrenmesi sosyal-bilişsel yaklaşımla açıklanır. Kaan'ın kabloları etiketleme yöntemini izleyerek öğrenmesi model almadır; Kaan'ın övgü aldığını görüp aynı yöntemi kullanmaya karar vermesi dolaylı pekiştirmedir; başarabileceğine inanması ise öz yeterliktir. Barış'ın öğrenmesi bilişsel yaklaşımla açıklanır. Ödül almadan, dikkat etmeye çalışmadan edindiği bilgiyi ancak ihtiyaç duyduğunda davranışa dökmesi gizil öğrenmedir; odanın düzenini zihninde tutup aradığı dolaba yönelmesi de bilişsel haritadır. Davranışçı yaklaşımdan bakan biri, Defne yöntemi kendi robotunda denediğinde robotun çalıştığını ve övgü aldığını, bu sonucun davranışı pekiştirdiğini söyleyebilir; Barış'ın da parçayı bulup sorunu çözmesiyle davranışının güçlendiğini gösterebilir. Öteki yaklaşımlardan bakan biri ise Defne'nin yöntemi daha kendisi hiç sonuç almadan, yalnızca izleyerek kazandığını, Barış'ın bilgisinin de o güne kadar hiç davranışa dökülmediğini hatırlatarak öğrenmenin davranıştan önce gerçekleştiğini söyleyebilir. Hangi açıklamanın daha güçlü olduğuna öğrenci bu gerekçeleri tartarak karar verir.

Açık uçlu · 4

Aşağıdaki metni oku. (Örnek metin, yazar tarafından hazırlanmıştır.) Ayşe Nine ömrünü bir dağ köyünde geçirmiştir. Çocukken annesinin yanında tarlaya giderken gökyüzüne bakmayı, bulutların rengini ve rüzgârın yönünü izlemeyi öğrenmiştir. Bugün bulutların dağın arkasından nasıl yükseldiğine, kırlangıçların ne kadar alçaktan uçtuğuna ve köyün yaşlılarının ne konuştuğuna bakarak yağmurun gelip gelmeyeceğini kestirir. Bir yıl yanıldıktan sonra rüzgârın yönüne de bakmaya başlamıştır. Hasat zamanı yaklaşmışsa tahminini komşularıyla paylaşır, onların kaygısını da hesaba katar. Şehirdeki bir kurumun hava tahmin programı ise on yıllık sıcaklık, nem ve rüzgâr ölçümleriyle eğitilmiştir. Program bu sayısal verileri yapay sinir ağlarıyla işler, yanlış tahminlerini düzelterek gelişir ve her gün yağış olasılığını yüzde olarak verir. Program on yıllık ölçümleri saniyeler içinde işler ama kurak bir yılda köylülerin önce hangi tarlayı biçmesi gerektiğini hesaba katamaz; ölçümlerinde ne tarlalar ne de köylülerin dertleri vardır. Ayşe Nine ise bir anda binlerce ölçüme bakamaz. Köylülerin sık sık tartıştığı soru şu: Yağmuru sormak için kime gitmeli?

Metinde insan öğrenmesine ve makine öğrenmesine ait özellikleri belirle. Programın öğrenmesini girdi, süreç ve çıktı bileşenleriyle göster. Ayşe Nine ile programın öğrenme biçimlerini benzerlikleri ve farklılıklarıyla karşılaştır; metnin sonundaki soruya iki yönlü bir değerlendirmeyle cevap ver.

Cevabını kâğıda yaz ya da sesli söyle, sonra devam et.

Kontrol et
Programın eğitildiği on yıllık sıcaklık, nem ve rüzgâr ölçümleri makine öğrenmesinin hangi bileşenidir?

Bu şık doğru değil. Süreç, yapay sinir ağlarının veriyi işleyip hataları düzelttiği aşamadır. Ölçümlerin kendisi işlenen veridir.

Bu şık doğru değil. Çıktı, sistemin ürettiği sonuçtur; bu metinde yüzde olarak verilen yağış olasılığıdır. Ölçümler sisteme verilen veridir.

Doğru. Sisteme sayısal biçimde sunulan veri kümeleri girdidir. Programın eğitildiği ölçümler bu bileşeni oluşturur.

Metne göre Ayşe Nine'nin öğrenmesini programın öğrenmesinden ayıran özellik hangisidir?

Doğru. Ayşe Nine hasadın köy için anlamını ve komşularının kaygısını hesaba katar. Program ise yalnızca sayısal ölçümleri işler, bağlamı ve anlamı kavrayamaz.

Bu şık doğru değil. Bu özellik ikisinde de vardır; program da geçmiş ölçümlerdeki örüntülerden tahmin üretir. Bu yüzden bir fark değil, benzerliktir.

Bu şık doğru değil. Metne göre bu özellik programa aittir. Ayşe Nine binlerce ölçüme bir anda bakamaz.

Cevabında bunlar olmalı
  • Ayşe Nine'nin öğrenmesi deneyim, gözlem, duygu ve sosyal etkileşimle şekillenen çok katmanlı bir süreçtir; bağlamı ve anlamı hesaba katar.
  • Programın öğrenmesi teknik bir süreçtir: Girdi on yıllık ölçümler, süreç yapay sinir ağlarının veriyi işleyip hataları düzeltmesi, çıktı yağış olasılığıdır.
  • Benzerlik: İkisi de geçmişte karşılaştıkları örüntülerden yola çıkarak tahminde bulunur ve hatalarından öğrenebilir.
  • Farklılık: Program çok veriyi hızla işler ama bağlamı ve anlamı kavrayamaz, tarlaları ve köylülerin dertlerini hesaba katamaz; Ayşe Nine köyün koşullarını ve insanların kaygılarını kavrar ama çok sayıda ölçümü bir anda işleyemez.
  • Metnin sonundaki soruya cevap iki yönlü verilir ve gerekçelendirilir; hangi tarafın seçildiği değil, gerekçenin tutarlılığı önemlidir.
Örnek cevap

Ayşe Nine'nin öğrenmesi annesinin yanında başlayan yaşantılarla, gözlemle ve köylülerle konuşmalarıyla şekillenmiştir; bu, insan öğrenmesinin deneyim, duygu ve sosyal etkileşimle şekillenen çok katmanlı yapısını gösterir. Programın öğrenmesi ise teknik bir süreçtir: Girdisi on yıllık sıcaklık, nem ve rüzgâr ölçümleri, süreci yapay sinir ağlarının bu verileri işleyip yanlış tahminleri düzeltmesi, çıktısı da yüzde olarak verilen yağış olasılığıdır. İkisi de geçmişte gördükleri örüntülerden yola çıkarak tahmin yapar ve yanıldıkça tahminlerini düzeltir. Program çok sayıda veriyi hızla işler ama hasadın köy için anlamını kavrayamaz, kurak bir yılda hangi tarlanın önce biçileceğini hesaba katamaz; Ayşe Nine ise bağlamı ve anlamı hesaba katar ama binlerce ölçüme aynı anda bakamaz. Programa gidilmesi gerektiğini savunan biri, onun çok daha fazla veriyi tutarlı biçimde işlediğini ve her gün ölçülebilir bir sonuç verdiğini gerekçe gösterebilir. Ayşe Nine'ye gidilmesi gerektiğini savunan biri ise onun köyün koşullarını ve insanların kaygılarını bildiğini, yanıldığında da gözlemlerini genişleterek kendini düzelttiğini söyleyebilir. Kime gidileceğine öğrenci bu iki yönü tartarak karar verir.