Akıl-İnanç İlişkisine Yönelik Felsefi Görüş ve Argümanlar

Bir inancın ancak akla uygun temellere ve kanıtlara dayandığında kabul edilebileceğini söyleyen yaklaşımın adı temelciliktir. Temelcilik için “rasyonel” olmak, aklın kabul etmesini sağlayacak gerekçe ve kanıtlarla desteklenebilmek demektir. Bu yüzden Tanrı inancının dayanabileceği yeterli makul kanıt bulunmuyorsa, temelciliğe göre bu inancı benimsemek doğru olmaz.

Aynı ilkeden iki ayrı sonuç çıkabilir. Rasyonel kanıt şartı, Tanrı inancının akla uygun olmadığı sonucuna da götürebilir. Nitekim temelciliği benimseyenlerin bir kısmı yeterli kanıt bulunmadığını söyleyerek Tanrı inancını reddeder; bazı teist filozoflar ise bu inanca akılsal bir temel bulunabileceğini savunur.

Aklın inancı temellendirmede ancak sınırlı bir gücü olduğunu ve inancın aklı aştığını öne süren görüşe fideizm (imancılık) denir. Fideizm, makul delillerin inanç konusunda yetersiz kalmasını iradenin gücüyle aşmaya çalışır. Dayandığı düşünce şudur: İnsan sonlu ve sınırlı bir varlıktır, Tanrı ise sonsuz ve aşkındır; bu yüzden insan Tanrı’yı duyularıyla, algılarıyla ya da kavrama gücüyle bilemez. Tanrı’ya ancak sezgisel bir yoldan ulaşılır.

Fideizmin temel iddiaları şunlardır:

• İnanç mantıkla temellendirilemez. Akıl ile inanç çelişir; inanca akılla bakıldığında inanç saçma görünür.
• Bazı makul gerekçeler bulunabilir ama hiçbiri herkesi bağlayan bir delil olamaz. Bunun nedeni hem aklın gücünün sınırlı olması hem de Tanrı’nın varlığının aklı aşmasıdır.
• İnanç akıldan üstündür ve ondan önce gelir: İnsan önce inanır, sonra bilir.
• İnanç, sezgi ve iradeyle yapılan bir seçimdir ve teslimiyete kadar varan sonsuz bir bağlanmayı içerir.

Akıl ve inancın asla bir arada bulunamayacağını savunan görüş ise çoğu kez radikal fideizm olarak adlandırılır.

Tanrı inancına rasyonel gerekçeler bulma konusunda daha ılımlı olan yaklaşım gönül kavramını gündeme getirir. Bu yaklaşımda Tanrı inancının temellendirilmesinde ve Tanrı’ya varışta araç olarak akıl değil gönül kabul edilir.

Gönül yaklaşımı inancın makul ve akla dayalı biçimde temellendirilmesini gereksiz saymaz; ama inancın aklı aşan bir kabul ve teslimiyet de içerdiğini söyler. Bu yaklaşımda inanç akıldan önce gelir, fakat akılcı ve bilimsel düşünme değerini korur: Dinî doğruları anlamak, açıklamak ve hayata geçirmek için aklın yol göstericiliğine ihtiyaç vardır. Bu yaklaşıma göre inanç konusunda kesin ve bağlayıcı bir sonuca varılamayacağı baştan kabul edildiği sürece dinî inanç sistemleri rasyonel olarak çözümlenebilir. Yine bu yaklaşıma göre insan, bu dünya ve öteki dünya ile ilgili en önemli kararlarını verirken akli değerlendirmeye başvurmalıdır.

Bu görüşler birlikte incelendiğinde, inancı bütünüyle akılla temellendirme düşüncesi ile inancı bütünüyle akıldan ayrı görme düşüncesi iki ayrı aşırı uç olarak dikkat çeker.

Akıl-inanç ilişkisinin Hristiyanlıkta ve İslamiyet’te farklı bir değerlendirmeye ihtiyaç duyduğu ifade edilir. Hristiyanlıktaki teslis (kutsal üçleme) ve enkarnasyon (bedenleşme, Tanrı’nın Hz. İsa’da vücut bulduğu düşüncesi) düşüncesinin gizemli ve paradoksal olduğu, bu yüzden Hristiyan düşüncesinde fideizme daha fazla rağbet edildiği belirtilir. İslamiyet için ise özellikle inancın absürt bir çelişki taşıdığı düşüncesinin uygun olmadığı, katı bir fideizmin İslamiyet ile bağdaşmadığı söylenir; gerekçe olarak İslamiyet’in aklı temel alan ve yaşamda aklı rehber kılan bir din olması gösterilir.

Hristiyan düşünürlerden Pascal (1623-1662), inancı akla öncelediğini ama aklı dışlamadığını şu sözüyle belirtir:

Biz gerçekliği yalnız usla kavrayamayız, gönülle de biliriz ayrıca.

— Pascal (1623-1662), Düşünceler

Pascal’a göre Tanrı’nın varlığı hakkında iki seçenek vardır ve her seçeneğin, Tanrı’nın gerçekte var olup olmamasına göre farklı sonuçları olur:

Türk-İslam düşünce geleneğinde birçok mutasavvıf, inancı aklı aşan kalbî bir yöneliş olarak değerlendirmiştir. Bununla birlikte akıl din alanından bütünüyle dışlanmamış; dinî hakikatleri anlamada, yorumlamada ve yaşamı düzenlemede önemli bir araç olarak görülmüştür.

Gazali akıl ve bilimi doğa olaylarını açıklamada değerli ve gerekli araçlar olarak görür; bu görüşe göre İslam düşüncesinde doğa olaylarının sebep-sonuç ilişkisiyle açıklanmasını yasaklayan bir dinî hüküm yoktur. Ama Gazali’ye göre Tanrı’nın varlığı ve gaybla ilgili konular yalnızca akıl ve duyularla tam olarak kavranabilecek alanlar değildir. Bu yüzden Tanrı inancı kesin bir bilgiye değil, akıl, gönül ve iradenin birlikte yöneldiği bir kabule dayanır. Gazali’nin gerekçesi şudur: Tanrı’nın varlığı herkes için zorunlu ve kesin bir bilgi olsaydı insan inanmakla inanmamak arasında gerçekten seçim yapamazdı. Bu yüzden inanç, insanın özgür iradesiyle yaptığı bilinçli bir yöneliştir.

Gazali’ye göre üç iman mertebesi vardır:

Gazali’ye göre inanç, taklitten araştırmaya, oradan da yakîn derecesindeki kesinliğe doğru gelişen bir süreçtir. Akıl bu süreçte gözlem ve manevi tecrübeyle birlikte işlev görerek kişinin inancını güçlendirir. Gazali inancın temellendirilmesinde üç yolu öne çıkarır:

Abidler Yolu adlı eserinde Gazali, insanın Tanrı’ya yönelişini şöyle anlatır: Tanrı’nın verdiği nimetlerin her an geri alınabileceği düşüncesi kişinin kalbinden ilk geçtiğinde onu bir korku alır; bu onun ilk uyanışıdır. Artık delillere ihtiyaç duyar. Kurtuluş yollarını bazen kendi aklıyla, bazen işittikleriyle arar. Sonunda akli delillerle, eserden onu meydana getirene, sanattan sanatkâra geçerek kendisinin bir yaratanı olduğuna ve bu yaratanın ona emirleri ve yasakları olduğuna kesin olarak karar verir.

Gazali’ye göre skolastik felsefenin açıklamalarıyla kesin bilgiye ulaşmak mümkün değildir. Ona göre filozoflar şu noktalarda hataya düşmüştür:

• Madde ezelî ve ebedî değildir; böyle olduğu varsayılsa bile bu, dinî hükümlerle çelişir.
• Evrenin bir var edeni olduğunu ortaya koymak için ileri sürülen kanıtlar fizikseldir; filozoflar metafizik ilkeleri açıklayamaz.
• Yunan düşüncesinde Tanrı’nın yerine konan Demiourgos bir yapıcıdır; İslamiyet’teki Tanrı ise yaratıcıdır.
• Tanrı’ya “ilk neden” oluşun atfedilmesi de fizikseldir. Tanrı’nın varlığını fiziksel olarak ispat çabası bir başarısızlıktır.

Gazali’ye göre inancın temellendirilmesinde akıl dışarıda bırakılmaz. İnanç akli sorgulamaya kapalı değildir ama inancı yalnızca akılla temellendirmek de mümkün değildir. Ona göre inanç bir akıl işidir; ancak aklın görevi Tanrı’nın varlığını kabul ettirmek değil, Tanrı’ya olan inancın nasıl korunacağını göstermektir.

Akıl-inanç ilişkisi her dönemde aynı biçimde tartışılmamıştır. Her çağ kendi koşulları içinde bu soruyu yeniden kurmuştur.

İslam felsefesindeki üç yaklaşım aklın rolünü farklı yerlere koyar:

İslam felsefesinde Tanrı’nın varlığını kanıtlama sorunu da akıl-inanç ilişkisi içinde ele alınır. İbni Sina’ya göre Tanrı zorunlu bir varlıktır; evrendeki bütün varlıklar ise mümkün varlıklardır ve var olmaları için zorunlu varlığa ihtiyaç duyarlar. Bu yüzden Tanrı’nın varlığının kanıtlanmasında vahyin yanında akıl da gereklidir.

Orta Çağ Hristiyan dünyasında Thomas Aquinas, kilisenin gücünü kullanarak otorite olmaya çalışan kilise babalarına karşı çıkar. Dini yalnızca din adamlarının anlayabileceği fikrine itiraz ederek sıradan bir dindarın da dini anlayabileceğini ifade eder. Orta Çağ felsefesinin bir bölümünü oluşturan skolastik felsefede ise bilim ikinci plandadır; bilim dinin bir parçası ve aracıdır. Bilimden anlaşılan temel etkinlik Aristoteles’in felsefesi, biyoloji ve mantıktır; mantık skolastik filozoflar için özellikle önemlidir.

Rönesans’tan sonra diyalektik materyalizm, natüralizm ve pozitivizm gibi yaklaşımlar ile ateist düşünürler Tanrı inancını farklı yönlerden eleştirir. Pozitivistlere göre “Tanrı vardır.” önermesi deney ve gözlemle doğrulanamadığı için bilişsel olarak anlamlı bir önerme değildir. Ateist düşünürler ise kötülük problemini, her şeye gücü yeten, her şeyi bilen ve mutlak iyi bir Tanrı’nın varlığına karşı öne sürdükleri önemli itirazlardan biri olarak kullanır. Teist düşünürler de kozmolojik, ontolojik, teleolojik ve ahlak delili gibi argümanlarla Tanrı inancının akıl yoluyla temellendirilebileceğini savunarak bu eleştirilere karşılık verir.

Bu döneme ilişkin değerlendirmeye göre inancın yaşamdaki rolü geçmişten bugüne azalmamıştır; değişen çağ koşulları inanç üzerine düşünmeyi daha da gerekli kılmaktadır. İnanç bugün insanın anlam arayışına eşlik eden önemli bir unsur olarak görülür. İnsan bu arayışta kendine makul bir zemin arar; kültürel ve duygusal unsurlar da bireyin inancını besler. Bir yanda Tanrı’nın varlığını akılla anlama ve açıklama çabası sürerken öte yanda dinin bireysel ve toplumsal yaşama yansımalarında aklın rolü öne çıkar.

Akıl-inanç ilişkisini farklı geleneklerden düşünürlerin kendi metinleri üzerinden de izleyebilirsin. Her birini okurken aynı soruları sorabilirsin: Akla yer veriyor mu? İnancın kaynağı ne? Akıl ile inanç çatışıyor mu, tamamlanıyor mu?

Tertullianus (160-225). Akıl-inanç ilişkisinde fideist konumun en uç örneği olarak görülür. De Carne Christi adlı eserinde Tanrı’nın akıl dışı (“saçma”) görünen şeylerine inanmadıkça, yani dünya gözünde “akılsız” olmadıkça insanın gerçekten bilge olamayacağını söyler. Aynı metinde, Hristiyan inancının temel olaylarından söz ederken bunların mutlaka inanılması gereken şeyler olduğunu, çünkü saçma olduklarını; kesin olduklarını, çünkü imkânsız olduklarını dile getirir. Tertullianus’a atfedilen görüş şöyle özetlenebilir: Akıl ve inanç uzlaşması mümkün olmayan iki farklı alandır ve ortak bir yönleri yoktur. İnanmak için akla ihtiyaç yoktur, saf bir kalp yeterlidir. İnanca dayalı kesin bilgi paradoksal bir nitelik taşır; bu yüzden “saçma olduğu hâlde inanıyorum” değil, “saçma olduğu için inanıyorum” demek gerekir.

Augustinus (354-430). İtiraflar’da insanın hakikati yalnızca duru bir akılla kavrayacak yetiye sahip olmadığını, bu yüzden kutsal yazıların yetkesine başvurmak durumunda kaldığını anlatır. Daha önce kendisine mantıksız görünen metinlerin makul şekilde açıklandığını görünce bu mantıksızlığı kitabın derin sırlarının bir özelliği olarak görmeye başladığını söyler: Kutsal kitap hem herkesin okuyabileceği rahatlıkta yazılmıştır hem de yüce sırrını ancak derin bir akılla kavranabilecek şekilde saklar. Augustinus inancı akıl dışı görmez ama inancı akla önceler; anlamak için önce inanmak gerekir.

Farabi. El Medine’tül Fazıla’da İlk Olan’ın kendi bakımından kavranmasının zor olmadığını, çünkü onun mükemmelliğin en yüksek mertebesinde bulunduğunu söyler. Zorluk Tanrı’dan değil bizden kaynaklanır: Madde ve yoklukla karışmış olduğumuz için aklımızın gücü zayıftır ve onu olduğu gibi tasavvur edemeyiz. Farabi’nin akılsal temele dayanan düzeninde varlık ve bilgi arasında hiyerarşik bir yapı vardır: En tepede akıl bakımından en yetkin ve mükemmel olan Tanrı, en altta akıl ve irade sahibi olmayan madde bulunur; insan ortada yer alır. İnsan akli açıdan tümüyle yetkin olmadığı için Tanrı’yı tasavvur edemez; Tanrı’nın göz kamaştıran yetkinliği bakışımızın körelmesine neden olur.

Gazali. Görüşleri yukarıda ayrıntılı olarak ele alındı: Akıl inancın temellendirilmesinde dışarıda bırakılmaz ama inanç yalnızca akılla da temellendirilemez.

Yûsuf Has Hâcib (1017-1077). Kutadgu Bilig’de Tanrı’nın bilgisine ulaşmada aklın yerine gönlü koyar:

Aya birke bütmiş tiling birle ögKöngül bütti şeksiz amul tutgıl ögNeteglikke kirrne küdezgil köngülBarınga bütün bolğıl amrul amul

Günümüz Türkçesiyle:

Ey Tanrı’nın birliğine inanan, onu öv dilinleAklını bırak, inandın gönlünleNasılına girme, gönlünü dinleVarlığına inan, kavuş erince

— Yûsuf Has Hâcib, Kutadgu Bilig

Mevlana (1207-1273). Mesnevi’de aklı küçümsemez, onu uçsuz bucaksız bir denize benzetir; ama bu denizde yol alabilmek için bir dalgıç gerektiğini söyler. Ona göre aklın gücüne rehberlik edecek olan aşk ve imandır:

Akıl deryası ne kadar engin.
Beşer aklı uçsuz bucaksız bir deniz gibi.
Bu deryaya ey oğul! Bir dalgıç gerek.
Bizim bu suretimiz o deryada su üzerinde yüzen kâseler gibidir.
Suret ve şeklimizin içi aşk ve imanla dolu olmadıkça,
O, denizin üstündeki boş kap gibi yüzer durur.
Fakat içi ilâhî şuurla dolunca akıl denizine gark olur gider.

— Mevlana, Mesnevi

Hacı Bektaş Veli. Makâlât’ta gönlü, Tanrı ile insan arasındaki aracısız ilişkinin yeri olarak görür. Bütün nesneler ile Tanrı arasında bir perde vardır; gönül ile Tanrı arasında ise perde yoktur:

Gönül kuşa benzer, kuş uçarken kimi yerde azar, fakat gönül azmaz. Çünkü gönül ile Çalap Tanrı arasında perde yoktur. Çalap Tanrı ile bütün nesneler arasında perde vardır; fakat gönül ile Çalap Tanrı arasında perde yoktur.

— Hacı Bektaş Veli, Makâlât

Yunus Emre. Akıl-inanç ilişkisini bir kavram tartışması olarak değil, ilahi aşk üzerinden dile getirir:

Aşkın aldı benden beni
Bana seni gerek seni
Ben yanarım dünü günü
Bana seni gerek seni

Ne varlığa sevinirim
Ne yokluğa yerinirim
Aşkın ile avunurum
Bana seni gerek seni

Aşkın âşıklar öldürür
Aşk denizine daldırır
Tecellî ile doldurur
Bana seni gerek seni

— Yunus Emre, Bütün Eserleri

Bu şiirdeki ilahi aşkın aklın sınırlarını aşan bir hakikat arayışını mı ifade ettiği, yoksa akıl ile inancın birbirini tamamlayan iki unsur olarak mı görüldüğü üzerine düşünülebilir.

Âşık Paşa (1272-1333). Garib-nâme’de inancın akılla temellendirilmesi konusunda farklı bir yol önerir. Ona göre insanı Tanrı’ya ulaştıracak olan gönüldür; gönül, Hak tarafından kendi özü için yaratılmıştır:

Alemün gönlidür uçmak gögsi gögAlemi ko uçmagı ko gönli ögGönli Hak kendüzi-y-içün eylediİstesünler beni gönülde didi

Günümüz Türkçesiyle:

Alemin gönlüdür uçmak (cennet) göğsü ise gökAlemi ve uçmağı (cenneti) bırak gönlü övGönlü Hak kendi özü için eylediİstesinler beni gönülde dedi

— Âşık Paşa, Garib-nâme

Soren Kierkegaard (1813-1855). Korku ve Titreme’de yüceliği beklenti üzerinden ölçer: Herkes sevdiğinin ve beklediğinin yüceliği oranında yücedir; mümkün olanı bekleyen de sonsuzluğu bekleyen de yücelir, ama imkânsızı bekleyen herkesten yüce hâle gelir. Kierkegaard’a göre akıl ile inanç arasında kesin bir ayrım vardır ve iman paradoksaldır, yani aklı aşan bir durumdur. İnanç aklı aşan paradoksal içeriğiyle mantıksal açıdan açıklanamaz ya da temellendirilemez. İnanç; Tanrı ile insan arasında içsel, bireysel ve samimi bir ilişkidir ve sonsuz teslimiyete varan bir bağlanmayı gerektirir. İnanç, bilinmezlik ve belirsizlik içine atılmış cesur ve yalnız bir adımdır.

Akıl-inanç tartışmasında, düşünürlerin metinlerinden yola çıkarak şu görüşler de dile getirilir:

• Tanrı’nın varlığı ya da yokluğu duyusal veya akılsal kanıtlarla temellendirilemez; Tanrı’nın varlığı hem aklı hem duyuları aşar.
• İnanç, aklın rehberlik edemeyeceği bir seçimdir ama kör bir teslimiyet de değildir; makul bir teslimiyettir. İnsanı Tanrı’nın karşısına çıkaracak olan akıl değil kalptir; burada sezgisel, mistik bir kavrayış söz konusudur.
• Akıl hiçbir zaman Tanrı inancını temellendiremez, çünkü buna gücü yetmez; tabiata dayanarak yapılan ispatlar bu alanda başarılı olamaz. Din akla değil imana dayandırılmalıdır.
• Makul olan şeylere inanmanın bir değeri yoktur; değerli olan, aklın almadığı, akla zıt olan şeylere inanmak ve onlara bağlanmaktır.
• Tanrı inancı akli değerlendirmeye tabi tutulabilir ama aklın inanç alanındaki gücü sınırlıdır; akla sonsuz güvenmek yanlış bir tutumdur.

Bir görüşe göre inanç esaslarını herkesin kabul edeceği delillerle temellendirmek zaten mümkün değildir. Çünkü bir delilin nasıl anlaşılacağı kişinin eğitim ve bilgi düzeyine, olayları anlama ve yorumlama biçimine bağlıdır; bu öznel unsurlar yüzünden aynı delil farklı kişilere farklı şeyler anlatabilir. Örneğin teist bir düşünürün rasyonel ve makul bulduğu bir delili ateist bir düşünür irrasyonel bulabilir.

İnanç; inanan kişinin özelliklerine ve koşullarına, inanılan şeyin de ne olduğuna ve niteliklerine göre değişebilen geniş ve çok yönlü bir olgudur. Kişi kendi deneyimlerinden yola çıkarak inanmaya yönelebilir; bu deneyimleri de sosyal, kültürel, tarihsel ve psikolojik etkenler biçimlendirir. Bu yüzden inancı sorgularken ya da temellendirirken bu etkenleri yok sayıp yalnızca akli unsurlara bakan indirgemeci bir yaklaşımdan kaçınılması gerektiği söylenir. Aynı görüşe göre inancın önünde kesinlik değil olasılık vardır ve bu durum zihinsel bir iradeyi devreye sokar: Her şey kesin olsaydı inanmak ya da reddetmek bir seçim olmaktan çıkardı.

İnanan bir kişinin gözünden bakıldığında insan yaşamındaki birçok unsur inanma eğilimini tetikleyebilir: Kutsal kitabı okurken ya da dua ederken Tanrı’nın kendisiyle konuştuğunu hissetmek; yanlış bir şey yaptığında suçluluk ve Tanrı karşısında mahcubiyet duymak, tövbe edip Tanrı’nın affına sığınmak; zor anlarda Tanrı’dan yardım dilemek, zorluklar karşısında sabır göstermek, işler iyi giderken şükretmek. Bunların hepsi kişiyi inanca götüren koşullar arasında sayılabilir.