Akıl-İnanç İlişkisine Yönelik Felsefi Sorular ve Problemler

Din, hem felsefenin hem de teolojinin ortak alanıdır. Din felsefesi bu alanın felsefi yüzünü oluşturur.

Akıl-inanç tartışmasına girmeden önce sorulması gereken bir soru vardır: Felsefe ile din birbirinden ayrı alanlar mıdır, yoksa aynı hakikatin iki farklı anlatımı mı? Üç düşünür bu soruya birbirinden farklı cevaplar verir.

Bu üç görüş, akıl ile inancın ilişkisine dair tartışmanın daha başlangıçta ne kadar farklı yönlere gidebildiğini gösterir.

Akıl, genel olarak düşünme, akıl yürütme ve değerlendirme süreçlerini gerçekleştiren zihinsel bir yetidir. İnsanın doğruya ve hakikate ulaşmasını sağlayan yeti olarak görülür.

İnanç ise bir düşünceyi, varlığı ya da önermeyi doğru veya güvenilir kabul etme durumudur. Genel olarak insanın bir düşünceye, görüşe ya da öğretiye güvenmesini, gönülden bağlı olmasını ifade eder. İnanç iki farklı anlamda ele alınabilir:

Kısacası inanç hem bir önermeyi doğru kabul etmeyi ifade eden zihinsel tutumu hem de kişinin güven, bağlılık ve teslimiyetini içeren içsel yönelimi kapsar. Dinî bağlamdaki içsel yönelim anlamını iman kavramıyla kazanır.

Akıl-inanç ilişkisinin en yakından bağlantılı olduğu kavram bilgidir. Felsefi anlamda bilgi, Platon’dan bu yana “gerekçelendirilmiş doğru inanç” anlayışı üzerinden ele alınır. Bu tanıma göre bir düşüncenin bilgi sayılabilmesi için üç koşul gerekir:

1. Kişi önce bir önermeye inanmalıdır.
2. Bu inanç gerçekte doğru olmalıdır.
3. İnanç sağlam gerekçelerle desteklenmelidir.

Bu koşullar sağlanmazsa ileri sürülen düşünce bilgi olarak kabul edilemez. Bir inancın doğru çıkması da tek başına onu bilgi yapmaz, çünkü bu doğruluk tesadüf eseri olabilir.

Bilgiye ulaşırken akıl yürütme gerekçelerden, delillerden ve doğru öncüllerden yola çıkar; bilginin güvenilirliği de dayandığı mantıksal gerekçelerden gelir. Tanrı’nın varlığı söz konusu olduğunda bu düzeyde bir bilgiye ulaşmanın zorluğu, bilmek ile inanmak arasındaki tartışmanın tam merkezinde durur. Burada dikkat edilmesi gereken bir nokta vardır: Bir inancı temellendirirken yalnızca rasyonel, nesnel ve kesin deliller hesaba katılmaz; inancı inanan kişinin gözünde makul ve anlamlı kılan öznel gerekçeler de önemlidir.

İnançla yakından ilişkili bir başka kavram imandır. İkisi zaman zaman birbirinin yerine kullanılsa da aralarında önemli farklar vardır.

Bu yüzden dinî anlamda bir inançtan söz edildiğinde dinî inanç kavramını kullanmak daha doğru olur.

Dinî inanç açısından Tanrı’nın varlığı inanç, vahiy, peygamber, kutsal kitap ve mucize gibi unsurlarla desteklenen bir kabuldür. Bu kabul sezgiseldir; insanın yaşamında bağlanmayı, güvenmeyi ve teslimiyeti içerir. İki boyutu vardır: Tanrı’nın var olduğunu kabul etmek ve Tanrı hakkında ileri sürülen önermeleri doğru saymak.

İnanmanın farklı anlam ve düzeyleri bulunur. Alvin Plantinga bu noktada önemli bir ayrım yapar: Tanrı’ya inanmak, Tanrı’nın var olduğuna inanmakla aynı şey değildir.

“Tanrı vardır.” önermesini kabul etmek Tanrı’nın varlığına inanmayı gerektirir; Tanrı’ya inanmak ise Tanrı’nın emir ve yasaklarına uymayı da gerektirir.

Felsefenin bu konudaki ilgisi, zihnin bilme, anlama ve kavrama gücü ile inanç arasındaki bağı ortaya çıkarmaktır. Tanrı inancına akılsal bir temel bulunup bulunamayacağı sorusu ve bu sorudan doğan problemler felsefenin konusu olur.

Gündelik hayatta “inanıyorum” ve “biliyorum” sözcüklerini çoğu zaman birbirinin yerine kullanırız. Oysa aralarındaki fark, bir yargıya neye dayanarak güvendiğimizde ortaya çıkar.

Bir bilgi yarışmasında ilk kadın Türk pilotu soruluyor. Yarışmacı önce şıklardan ikisini eliyor: Biri Cumhuriyet tarihinin ilk kadın öğretmeni, öteki ilk kadın doktorudur. Kalan şıklardan birinin ona yakın geldiğini, cevabın bu olduğuna “inandığını” söylüyor. Sunucu “İnanıyor musunuz, yoksa biliyor musunuz?” diye sorunca yarışmacı önce bu bilgiyi tarihî bir romanda okuduğunu hatırlıyor; ardından daha sağlam bir gerekçe ekliyor: İstanbul’a uçakla gittiğinde indiği havalimanının adı Sabiha Gökçen’dir. Yarışmacının cevabı bir histen başlayıp gerekçeler eklendikçe güçleniyor.

Aynı ayrım hava durumu için de geçerlidir. Yarın yağmur yağacağını söyleyen biri bunu meteoroloji verilerine dayandırıyorsa ve yağmur gerçekten yağarsa, onun sağlam bir gerekçesi olduğu, yağacağını bildiği ve süreci anladığı söylenebilir. Hiçbir gerekçesi olmadan ya da yalnızca içinden gelen bir hisle aynı şeyi söyleyen biri için ise bilmekten ve anlamaktan söz edilemez; yalnızca inancının doğrulandığı söylenebilir.

Buradan çıkan sonuç açıktır: Bir yargının doğruluğuna güvenmek için önce sağlam gerekçelere ihtiyaç vardır.

Benzer bir tutum dinî konularda duyulan bilgiler için de dile getirilir. Bir diyalogda, kul hakkıyla ilgili duyduğu bir sözün gerçekten bir ayet olup olmadığını konuşan iki kişi, sözün akla yatkın geldiğini kabul etse de araştırmanın yerinde olacağında birleşir. Konuşmanın sonunda duyulan ve okunan şeyleri önce akıl süzgecinden geçirmenin ve doğru kaynaklara başvurmanın önemi vurgulanır.

Akıl-inanç ilişkisinin temel felsefi problemi, inancın akılla temellendirilmesinin imkânıdır. Bu problem etrafında şu sorular sorulur:

• Bilmek ve inanmak arasında nasıl bir ayrım vardır?
• İnancın temellendirilmesinde aklın rolü nedir?
• İnançta akıl zorunlu mudur?
• Anlamak için mi inanılır?
• İnanç akıl üstü müdür?

Bu soruların her biri, bir sonraki konuda göreceğin farklı görüş ve argümanların çıkış noktasıdır.