PSİKOLOJİ · 2. ÜNİTEGelişimi Anlamak
Aynı evde, aynı gün doğan altı bebek iki yaşına geldiğinde neden altı ayrı insana dönüşür?
Konular
- 1. KONU
Gelişime Genel Bir Bakış
Aynı gün doğan altı kardeş iki yaşına geldiğinde neden birbirine hiç benzemez?
- 2. KONU
Gelişim Dönemleri
Kırk günde yürüyüp konuşan bir bebek yalnızca destanlarda mı olur?
- 3. KONU
Gelişim Görevleri
Hayat, bir bölümü bitirmeden ötekinin kilidinin açılmadığı bir oyun gibi mi işler?
- 4. KONU
İnsan Zekâsı ve Yapay Zekâ
Bir algoritmanın yaptığı portre açık artırmada yüksek fiyata satılırsa, o resmi yapan zeki midir?
- 5. KONU
Kişilik ve Benlik-Dijital Benlik
Sosyal medyadaki sen ile sınıftaki sen aynı kişi mi?
Ünitenin kavramları
53 KAVRAMGelişime Genel Bir Bakış
- Gelişim psikolojisi
- Döllenmeden ölüme kadar yaşanan fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal değişimleri ve bu değişimlerin nedenlerini inceleyen psikoloji alanıdır.
- Gelişim
- Bireyin döllenmeden ölüme kadar fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal alanlarda yaşadığı düzenli ve anlamlı değişimlerdir; büyümeyi, olgunlaşmayı ve öğrenmeyi kapsar.
- Büyüme
- Vücudun boyutlarında ve yapısal özelliklerinde zamanla ortaya çıkan nicel değişimlerdir; boy, kilo ve boyutun artması.
- Olgunlaşma
- Önceden belirlenmiş biyolojik davranış örüntülerinin işlevsel hâle gelmesi; organizmanın bir davranış için gereken fiziksel yetkinliğe ulaşmasıdır.
- Öğrenme
- Yaşantılar ve deneyimler yoluyla kazanılan, nispeten kalıcı davranış değişikliğidir.
- Gelişme
- Büyüme, olgunlaşma ve öğrenmenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkan işlevsel ilerlemelerdir.
- Hazır bulunuşluk
- Bireyin belirli bir davranışı gerçekleştirmeye fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal olarak hazır olmasıdır.
- Gelişim görevi
- Her yaş döneminde bireyin kazanması beklenen, çevresine uyumunu kolaylaştıran beceri ve davranışlardır.
- 1. KONU3. KONU
- Yakınsak gelişim alanı
- Vygotsky'ye göre çocuğun önce daha yetkin birinin rehberliğinde yapabildiği, sonra içselleştirerek tek başına yapmaya başladığı beceri alanıdır.
- Kalıtım
- Gelişimi etkileyen etmenlerden biridir; ayrı yetişmiş tek yumurta ikizleri üzerine yapılan çalışmalar onun etkisini çevrenin etkisinden ayırmaya çalışır.
- Çevre
- Gelişimi etkileyen etmenlerden biridir; doğum öncesi, doğum sırası ve doğum sonrası olmak üzere üç başlıkta ele alınır.
- Tarihsel zaman
- Gelişimi etkileyen etmenlerden biridir; Koray'ın merakını destekleyen DENEYAP atölyelerinin açıldığı yıllarda okula başlaması buna örnektir.
- Kritik dönem
- Bazı becerilerin çok daha kolay kazanıldığı gelişim dönemidir; örneğin çocuk 2-3 yaşlarında dil öğrenmeye en açıktır.
- Gelişim ilkeleri
- Gelişimin nasıl gerçekleştiğini açıklayan ve herkes için geçerli olan temel kurallardır.
- Bireysel farklılık
- Ortak gelişim dönemlerinden geçseler de her bireyin kendine özgü hızla ve biçimde gelişmesidir.
Gelişim Dönemleri
- Fiziksel gelişim
- Vücudun yapısal ve işlevsel olarak büyümesi ve gelişmesidir; boy-kilo artışı, kas-kemik gelişimi, ince ve kaba motor becerileri kapsar.
- Bilişsel gelişim
- Düşünme, öğrenme, problem çözme, dikkat ve hafıza becerilerinin gelişimidir.
- Duygusal gelişim
- Kendi duygularını tanıma, ifade etme ve duygularla başa çıkabilme becerisinin gelişimidir.
- Sosyal gelişim
- Başkalarıyla ilişki kurma ve bu ilişkileri sürdürme becerisinin gelişimidir.
- Ahlaki gelişim
- Toplumun değer ve kurallarını öğrenme, iyi ile kötüyü ayırt edebilme ve buna göre davranma sürecidir.
- Arketip
- Carl Gustav Jung'a göre kültürlerde tekrar tekrar karşımıza çıkan kahraman ve bilge gibi ortak figürlerdir.
- Bebeklik dönemi
- Hayatın ilk iki yılını (0-2 yaş) kapsayan, fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal gelişimin en hızlı yaşandığı dönemdir.
- İlk çocukluk dönemi
- Yaklaşık 2-6 yaşları arasını kapsayan, öz bakım becerilerinin kazanıldığı ve okula hazırlanılan dönemdir.
- Orta ve son çocukluk dönemi
- Yaklaşık 6-11 yaşları arasını kapsayan, ilkokul yıllarıyla örtüşen ve akademik becerilerin geliştiği dönemdir.
- Ergenlik dönemi
- 11-20 yaşları arasında, çocukluktan yetişkinliğe geçişte fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal değişimlerin yoğun yaşandığı dönemdir.
- İlk yetişkinlik dönemi
- 20-45 yaşları arasında fiziksel sağlığın en iyi düzeyde olduğu; meslek, evlilik ve aile kurma gibi olayların yaşandığı dönemdir.
- Orta yetişkinlik dönemi
- 45-65 yaşları arasında yaşlanmanın ilk işaretlerinin görüldüğü; rehberlik, üretkenlik ve toplumsal sorumluluğun öne çıktığı dönemdir.
- İleri yetişkinlik dönemi
- 65 yaş ve sonrasını kapsayan; bilgelik, deneyim aktarımı ve yaşamı anlamlandırmanın öne çıktığı dönemdir.
Gelişim Görevleri
- Duygusal bağımsızlık
- Ergenin yetişkinlerden ayrışarak kendi duygu ve kararlarına dayanmaya başlamasıdır; Havighurst'ün ergenlik görevlerinden biridir.
- Egonun aşılması
- Kişinin her şeyi kendi ihtiyaçları açısından görmeyi bırakıp ben duygusunun ötesine geçmesi ve yüksek değerlere yönelmesidir; Abraham Maslow bütün olarak gelişmeyi bu kavramla açıklar.
- Bilişsel gelişim kuramı
- Jean Piaget'nin (1896-1980) bilişsel gelişimi dönemlerle açıklayan kuramıdır.
- Ahlak gelişimi kuramı
- Lawrence Kohlberg'ün (1927-1987) ahlaki yargının gelişimini açıklayan kuramıdır.
- Psikososyal gelişim kuramı
- Erik Erikson'ın (1902-1994) geliştirdiği gelişim kuramıdır.
- Psikoseksüel gelişim kuramı
- Sigmund Freud'un (1856-1939) gelişimi psikoseksüel dönemlerle açıklayan kuramıdır.
İnsan Zekâsı ve Yapay Zekâ
- Zekâ
- Deneyimlerden öğrenmeyi, problem çözmeyi ve yeni durumlara uyum sağlamak için bilgiyi kullanmayı içeren zihinsel potansiyeldir.
- Zekâ bölümü (IQ)
- William Stern'in zekâ testlerinden yararlanarak ortaya koyduğu, zekâyı sayısal bir puanla ifade eden kavramdır.
- Akışkan zekâ
- Yeni ve alışılmadık durumlarda mantık yürütme, soyut düşünme ve örüntüleri tanıma yoluyla çözüm geliştirme kapasitesidir.
- Kristalize zekâ
- Kişinin hayat boyunca eğitim ve deneyimle edindiği, bellekte depolanan bilgi ve becerilerin bütünüdür.
- Sosyal zekâ
- Sosyal ilişkileri ve bu ilişkilerin dinamiklerini anlama ve etkili biçimde yönetme becerisidir.
- Duygusal zekâ
- Başkalarının duygularını fark etme ve onların duygusal durumuna uygun karşılık verme becerisidir.
- Analitik zekâ
- Bir problemi parçalarına ayırıp adım adım inceleyerek mantıksal sonuçlara ulaşma becerisidir.
- Ruhsal zekâ
- Hayatın anlamı, amaçları ve değerleri üzerine düşünme ve davranışlarını bu doğrultuda yönlendirme becerisidir.
- Yapay zekâ
- İnsana özgü düşünme, öğrenme ve problem çözme gibi bilişsel yetenekleri bilgisayar sistemlerinde modellemeyi amaçlayan disiplinler arası bilim dalıdır.
Kişilik ve Benlik-Dijital Benlik
- Kişilik
- Bir bireyi başkalarından ayıran, davranışlarında tutarlı biçimde görülen özelliklerin bütünüdür; "Nasıl biriyim?" sorusunun cevabıdır.
- Benlik
- Kişinin kendini nasıl algıladığı, kendine dair farkındalığı ve kimlik duygusudur; "Kendimi nasıl algılıyorum?" sorusunun cevabıdır.
- Dijital benlik
- Kişinin sosyal medya ve dijital platformlarda kendini sunma ve ifade etme biçimidir; "Sosyal medyada kendimi nasıl gösteriyorum?" sorusunun cevabıdır.
- Sosyal rol kuramı
- Bireylerin meslek gibi toplumsal rollerinin, toplumun beklentilerine uygun davranışlar sergilemelerini gerektirdiğini öne süren kuramdır.
- Beş faktör kişilik modeli
- Kişiliği dışa dönüklük, uyumluluk, sorumluluk, duygusal denge ve deneyime açıklık olmak üzere beş temel faktörle inceleyen, en yaygın kullanılan modellerden biridir.
- Dışa dönüklük
- Sosyal olma, enerjik davranma ve dış uyaranlara yönelme eğilimidir.
- Uyumluluk
- İş birliğine yatkınlık, empati ve başkalarının ihtiyaçlarına duyarlılıktır.
- Sorumluluk
- Düzenli ve planlı olma, görev bilinci taşıma eğilimidir.
- Duygusal denge
- Stres karşısında sakin kalabilme ve duygusal istikrarın yüksek olmasıdır.
- Deneyime açıklık
- Yeniliklere, farklı fikirlere ve yaratıcılığa açık olma eğilimidir.