Gelişim Dönemleri

Carl Gustav Jung (1875-1961) kültürlerde tekrar eden kahraman ve bilge figürlerine arketip der. Kahraman arketipi cesareti ve mücadeleyi, bilge arketipi deneyimi ve yol göstermeyi temsil eder. Destanlar böylece toplumun yücelttiği cesaret, bilgelik ve liderlik gibi özellikleri yeni nesillere aktarır. Bilimsel bakış ise aynı dönemleri olağanüstü olaylarla değil, herkeste görülen değişimlerle tanımlar.

Basketbol oynayan genç bir sporcuyu düşün. Maç sırasında hızlı karar verip strateji kurması soyut düşünmesini geliştirir. Ergenlikte boyunun uzaması ve kaslarının güçlenmesi sahadaki performansını artırır. Takımda kabul görmek isterken başarıyla öz güven kazanır, başarısızlıkta tedirgin olur. Aynı kişinin hayatında farklı gelişim alanları aynı anda işler:

Bebeklik dönemi (0-2 yaş) gelişimin en hızlı olduğu dönemdir. Yenidoğan önce yalnızca reflekslerle tepki verir; ağlama, yutma ve arama bu reflekslerdendir. Bebek önce baş ve gövde kontrolü kazanır, sonra sırasıyla oturur, emekler ve yürür. Nesne kalıcılığını kavrar, sembolik düşüncenin temelleri atılır. Yaklaşık bir yaşında ilk anlamlı sözcüklerini söyler, on sekizinci aydan sonra sözcük dağarcığı hızla artar, iki yaşına doğru iki kelimelik cümleler kurar. Yüzleri tanır; ebeveynleriyle kurduğu güvenli bağ sonraki ilişkilerinin temelini oluşturur.

İlk çocukluk dönemi (2-6 yaş) öz bakım becerilerinin kazanıldığı dönemdir. Çocuk 3 yaş civarında koşma, zıplama, tırmanma gibi büyük kas hareketlerinde ustalaşır; el-göz koordinasyonu gelişir. Daha karmaşık cümleler kurar. Harfleri, sayıları tanıma ve basit yönergeleri izleme 5-6 yaş civarında belirginleşir; bunlar okula hazırlayan ön öğrenmelerdir. Paylaşma, iş birliği ve kurallı oyunlar gelişir; sembolik düşünme sayesinde hayalî oyunlar sevilir.

Orta ve son çocukluk dönemi (6-11 yaş) ilkokul yıllarıdır. Okuma, yazma ve matematik sistemli biçimde öğrenilir, mantıksal düşünme gelişir. Büyüme sürer ama yavaşlar; yazı, çizim ve spor gibi motor beceriler incelir. Empati ve başkasının rolünü anlama gelişir, öz denetim güçlenir. Başarı ve yetkinlik duygusu önem kazanır; aile, okul ve arkadaşlar kimliği ve değerleri şekillendirir.

Ergenlik dönemi (11-20 yaş) değişimin en yoğun yaşandığı dönemlerden biridir. Kızlar 10-14, erkekler 12-16 yaşları arasında büyüme atılımı yaşar; hormon üretimi artar, boy ve kilo hızla değişir, üreme organları olgunlaşır. Ergenlikte zihin ve ilişkiler de değişir:

On yedi yaşındaki Melis’i düşün. Ailesinin uygun gördüğü meslekle kendi ilgi duyduğu alan arasında gidip geliyor, “Ben aslında neye inanıyorum, ne istiyorum?” diye soruyor. Hafta sonlarını da giderek daha çok arkadaşlarıyla geçiriyor. Melis’in yaşadıkları, ergenlikte başlayan kimlik keşfine ve akranların artan önemine örnektir.

İlk yetişkinlik dönemi (20-45 yaş) fiziksel sağlığın en iyi olduğu dönemdir. Soyut düşünme, problem çözme ve karar alma gelişmiştir; iş ve yaşam deneyimine dayalı öğrenme öne çıkar. Finansal bilinç ve hayatı yönetme sorumluluğu artar. Meslek seçimi, iş hayatına başlama, evlenme ve aile kurma bu dönemde gerçekleşir; yakın ilişkiler sosyal kimliği ve aidiyeti güçlendirir.

Orta yetişkinlik dönemi (45-65 yaş) cilt esnekliğinin azalması, görme sorunları ve saçların ağarması gibi değişimlerle gelir. Kadınlarda menopoz yaşanır, erkeklerde de hormon düzeyleri yavaş yavaş değişir. Ama bu dönem yalnızca biyolojik değildir: Karar verme, bilgelik ve rehberlik öne çıkar; genç nesillere yol göstermek, üretkenlik ve toplumsal sorumluluk belirgin özelliklerdir.

İleri yetişkinlik dönemi (65 yaş ve üzeri) yaşlanmanın olağan bir parçasıdır. Duyu organları eskisi kadar keskin çalışmayabilir, kısa süreli bellek eskisi kadar güçlü olmayabilir. Yeni bir şey öğrenmek, zihni çalıştıran uğraşlarla ilgilenmek ve insanlarla görüşmek ise zihinsel becerilerin korunmasına katkı sağlar. Bu yaşta sağlık sorunu yaşayanlar olsa da insanların çoğu hayatını etkin, üretken ve kendini tatmin eden bir biçimde sürdürür. Emekli olmak günlük çevreyi değiştirebilir. Gönüllü işlere katılmak, yeni bir hobi edinmek, farklı kuşaklardan insanlarla vakit geçirmek kişinin sosyal bağlarını canlı tutar ve hayattan aldığı doyumu artırır. Bu yüzden bu dönemi bir gerileme olarak değil; birikmiş bilgeliğin paylaşıldığı, deneyimin yeni kuşaklara aktarıldığı ve hayatın anlamının değerlendirildiği bir dönem olarak görmek gerekir.