İnsan Zekâsı ve Yapay Zekâ

Zekâ, deneyimlerden öğrenmeyi, problem çözmeyi ve yeni durumlara uyum sağlamak için bilgiyi kullanmayı içeren zihinsel bir potansiyeldir. Satranç bu potansiyelin nasıl çalıştığını iyi gösterir. Satrançta şans yoktur; sonuç oyuncuların zekâsına ve öngörüsüne bağlıdır. İyi bir oyuncu yalnızca o anki hamlesini değil, rakibin olası karşılıklarını ve kendi cevaplarını da önceden hesaplar. Bunun için hafızasını, mantıksal düşünmesini ve sezgilerini birlikte kullanır. Araştırmalar satrancın oyuncular üzerinde pek çok olumlu zihinsel etkisi olduğunu gösteriyor.

Zekâ doğuştan mı gelir, geliştirilebilir mi? Bir görüşe göre doğuştan gelen özellikler zekânın potansiyelini belirler; yaşantı ve deneyim ise bu potansiyelin ne kadar gelişeceğini gösterir. Zekânın tek tür olup olmadığı da tartışılır. Fatih Sultan Mehmet’in dil, mühendislik ve strateji gibi farklı alanlardaki başarısı ile bir satranç ustasının tek alandaki derin uzmanlığı aynı tür zekâyı mı gösterir? Mustafa Kemal Atatürk’ün hem başarılı bir asker hem de toplumu etkileyen bir lider olması, bir insanda birden fazla zekâ türü bulunabileceğini düşündürür.

Psikologlar zekâyı nesnel biçimde değerlendirebilmek için zekâ testleri geliştirdi. İlk sistemli zekâ testlerini Fransız psikolog Alfred Binet (1857-1911) hazırladı; bugünkü testler onun çalışmalarına dayanır. Alman psikolog William Stern (1871-1938) bu testlerden yararlanarak kısaca “IQ” denen zekâ bölümü kavramını ortaya koydu.

IQ testleri genel bir puan verir; ama içlerindeki farklı alt testler zekânın tek boyutlu olmadığını gösterir. Modern ölçümler zihinsel yetenekleri iki temel gruba ayırır:

Daha önce hiç görmediğin bir şifreli bulmacayı çözmeye çalışırken akışkan zekânı, tarih sınavında öğrendiklerini hatırlarken kristalize zekânı kullanırsın.

Zekâ yalnızca okul başarısını ölçen bir kavram değildir. Farklı becerileri anlatmak için farklı zekâ türlerinden söz edilir:

Bir grup çalışmasında küsen iki arkadaşı barıştıran öğrenci sosyal zekâsını, bir arkadaşının sessizliğinden üzgün olduğunu fark eden öğrenci duygusal zekâsını kullanır.

Yapay zekâ, düşünme, öğrenme ve problem çözme gibi insana özgü bilişsel yetenekleri bilgisayar sistemlerinde modellemeye çalışan, disiplinler arası bir bilim dalıdır. Bu kavramı ilk tanımlayan kişi 1956’da John McCarthy (1927-2011) oldu. Alan, yola insanın düşünme biçimini taklit etme amacıyla çıktı; ilerleyen yıllarda doğadaki canlı sistemleri de örnek almaya başladı. Tek bir bilime dayanmaz; matematikten, mantıktan, biyolojiden ve sosyolojiden yararlanır. Makine öğrenmesi, derin öğrenme, veri madenciliği ve robotik bugün her biri ayrı uzmanlık isteyen alt dallarıdır.

Yapay zekânın psikolojiyle de bağı vardır. Bir sistemin nasıl öğrendiğini ya da nasıl karar verdiğini incelemek, insan zihnindeki benzer süreçleri anlamak için bir model sunar. Psikologlar öğrenme, düşünme ve karar verme gibi karmaşık zihinsel süreçleri bu modeller sayesinde daha ayrıntılı inceleyebilir.

Bengü internetten bir ürün sipariş eder. Ürün zamanında gelir ama sipariş ettiği ürün değildir. Şikâyetini hem bir müşteri temsilcisine hem de yapay zekâ destekli bir sohbet robotuna iletir. İkisi de cevap verir. Bu örnek üzerinden iki zekâyı karşılaştırabilirsin:

İnsan zekâsı yalnızca bilgi işlemekten ibaret değildir; anlamlandırma ve sezgi gibi özellikleri de içerir. Edmond Belamy portresi de bu yüzden tartışmalıdır. Algoritma, eğitildiği ressamların eserleri olmasaydı o portreyi yapabilir miydi? Bir görüşe göre yapamazdı; algoritmanın yaptığı, var olan eserlerden öğrendiği tarzları yeniden birleştirmektir. Karşı görüşe göre ise ortaya çıkan portre daha önce hiç yoktu; insan ressamlar da kendilerinden öncekilerin eserlerinden öğrenerek resim yapar. Bu soru, zekânın var olanı işlemek mi yoksa hiç olmayanı üretmek mi olduğu tartışmasına bağlanır ve cevabı sana kalır.