2. ÜNİTE · 5. KONUKişilik ve Benlik-Dijital Benlik
Sosyal medyadaki sen ile sınıftaki sen aynı kişi mi?
Bir uçuş görevlisinin yüzündeki gülümsemeyi düşün. Sosyal rol kuramına göre insanların meslekleri, toplumun beklentilerine uygun davranmalarını gerektirir. Öyleyse bu gülümseme onun kişiliğinden mi geliyor, yoksa mesleğinin ondan beklediği bir rolden mi? Bu sorunun tek bir cevabı yok; ama soru, bir insanın gerçekte “nasıl biri” olduğunu anlamanın kolay olmadığını gösteriyor.
Aynı gösteri, üç farklı insan
Ramazan etkinlikleri için şehir meydanına kurulan sahnede Karagöz ile Hacivat atışıyor. Seyirciler arasında üç lise öğrencisi var:
| Öğrenci | Gösteride | Sonrasında |
|---|---|---|
| Melek | Kahkahalarla gülüyor, Karagöz’ün dobra tavırlarını kendine yakın buluyor | Oyun biter bitmez bulanık bir fotoğraf çekip “Şenlik tadında bir akşam!” diye hemen paylaşıyor |
| Kerem | Hacivat’ın ölçülü konuşmalarını dinliyor, eski kelimeleri defterine not ediyor | Evde en net fotoğrafı seçiyor, bilgilendirici bir açıklamayla düzenli bir gönderi hazırlıyor |
| Duru | Perde arkasındaki sese ve oyunu yöneten hayalîye (Karagözcü) odaklanıyor | Fotoğraf paylaşmak yerine gösterinin ona hissettirdiklerini yazıp blogunda yayımlıyor |
Üçü de aynı gösteriyi izledi, ama farklı yerlere baktılar, farklı biçimde paylaştılar. Bu farkları anlamak için üç kavramı birbirinden ayırmak gerekir.
Kişilik ve beş faktör modeli
Kişilik, bir bireyi başkalarından ayıran ve davranışlarında tutarlı biçimde görülen özelliklerin bütünüdür. “Nasıl biriyim?” sorusunun cevabıdır. Kişilik psikolojisinde davranışları açıklamak için pek çok kuram geliştirilmiştir. En çok kabul gören ve en yaygın kullanılanlardan biri beş faktör kişilik modelidir. Bu modele göre kişilik beş temel faktörle incelenir:
| Faktör | İçeriği |
|---|---|
| Dışa dönüklük | Sosyal olma, enerjik davranma, dış uyaranlara yönelme |
| Uyumluluk | İş birliğine yatkınlık, empati, başkalarının ihtiyaçlarına duyarlılık |
| Sorumluluk | Düzenli, planlı olma ve görev bilinci |
| Duygusal denge | Stres karşısında sakin kalabilme, duygusal istikrar |
| Deneyime açıklık | Yeniliklere, farklı fikirlere ve yaratıcılığa açıklık |
Bu ölçütlerle bakınca Melek’in coşkusu ve anı hemen paylaşma isteği dışa dönüklüğe, Kerem’in özenli ve düzenli gönderisi sorumluluğa, Duru’nun gösteriyi kendi yorumuyla yeni bir anlatıya dönüştürmesi deneyime açıklığa yakın durur. Ama tek bir akşamdan kesin bir kişilik yargısına varılamaz; kişilik, davranışlarda tutarlı biçimde tekrar eden özelliklerle anlaşılır.
Benlik ve dijital benlik
Benlik, kişinin kendini nasıl algıladığı, kendine dair farkındalığı ve kimlik duygusudur. “Kendimi nasıl algılıyorum?” sorusunun cevabıdır. Kişilik başkalarının da gözlemleyebildiği davranışlarda görülür; benlik ise kişinin kendi gözünden kendisidir. Benliğin oluşmasında ailenin payı ne kadardır? Aile bağlarının senin için taşıdığı önemi ve kendine bakışını nasıl etkilediğini düşünmek, bu soruya kendi cevabını bulmanın bir yoludur.
Dijital benlik, kişinin sosyal medya ve dijital platformlarda kendini sunma ve ifade etme biçimidir. “Sosyal medyada kendimi nasıl gösteriyorum?” sorusunun cevabıdır. Melek anı coşkuyla yansıtmayı, Kerem güvenilir görünmeyi, Duru duygularını yazıyla paylaşmayı seçti. Üçünün paylaşımları amaç, içerik ve hedef kitle bakımından farklıdır:
| Amaç | İçerik | Hedef kitle | |
|---|---|---|---|
| Melek | Anın coşkusunu hemen yansıtmak | Hızlı çekilmiş fotoğraf, kısa not | Sosyal medyadaki arkadaşları |
| Kerem | Bilgilendirmek, düzenli ve güvenilir görünmek | Seçilmiş fotoğraf, açıklayıcı başlık | Konuyu merak eden daha geniş bir kitle |
| Duru | Hissettiklerini anlatmak | Kişisel bir yazı | Blogunu okuyanlar |
Sosyal medyada insanlar kendilerini tanıtırken genellikle bazı özelliklerini öne çıkarır, bazılarını geri planda bırakır. Bu yüzden dijital benlik, kişiliğin ve benliğin seçilmiş bir yansıması olabilir.
Üç kavram birbirine bağlıdır ama aynı şey değildir. Kişilik, davranışlarında başkalarının da gördüğü kalıcı özelliklerindir. Benlik, bu özelliklere ve yaşadıklarına senin kendi gözünden verdiğin anlamdır. Dijital benlik ise bu ikisinden seçtiğin parçalarla ekranda kurduğun görüntüdür. Dışa dönük biri sosyal medyada da coşkulu görünebilir; ama kendini çekingen bulan biri de ekranda olmak istediği kişiyi öne çıkarabilir. İnsanın kendini tanıması, sahip olduğu imkânları gerçekleştirmesinin ilk adımı olabilir mi? Benlik üzerine düşünmek, insanın hayatta neyi amaçladığı sorusuna da kapı açar.
Roller değişince benlik sunumu değişir
Bir gün içinde kendini farklı ortamlarda farklı biçimde ifade edersin. Arkadaş grubunda kullandığın dil ile ailenle konuşurken ya da sınıfta söz alırken kullandığın dil aynı değildir. Giyimin, paylaştığın ilgi alanları ve duygularını gösterme biçimin de ortama göre değişir. Sosyal roller, benliğini nasıl sunduğunu etkiler. Uçuş görevlisinin gülümsemesinde olduğu gibi, bir davranışın kişilikten mi yoksa rolden mi geldiğini ayırt etmek bu yüzden her zaman kolay değildir.
Konunun kavramları
10 KAVRAM- Kişilik
- Bir bireyi başkalarından ayıran, davranışlarında tutarlı biçimde görülen özelliklerin bütünüdür; "Nasıl biriyim?" sorusunun cevabıdır.
- Benlik
- Kişinin kendini nasıl algıladığı, kendine dair farkındalığı ve kimlik duygusudur; "Kendimi nasıl algılıyorum?" sorusunun cevabıdır.
- Dijital benlik
- Kişinin sosyal medya ve dijital platformlarda kendini sunma ve ifade etme biçimidir; "Sosyal medyada kendimi nasıl gösteriyorum?" sorusunun cevabıdır.
- Sosyal rol kuramı
- Bireylerin meslek gibi toplumsal rollerinin, toplumun beklentilerine uygun davranışlar sergilemelerini gerektirdiğini öne süren kuramdır.
- Beş faktör kişilik modeli
- Kişiliği dışa dönüklük, uyumluluk, sorumluluk, duygusal denge ve deneyime açıklık olmak üzere beş temel faktörle inceleyen, en yaygın kullanılan modellerden biridir.
- Dışa dönüklük
- Sosyal olma, enerjik davranma ve dış uyaranlara yönelme eğilimidir.
- Uyumluluk
- İş birliğine yatkınlık, empati ve başkalarının ihtiyaçlarına duyarlılıktır.
- Sorumluluk
- Düzenli ve planlı olma, görev bilinci taşıma eğilimidir.
- Duygusal denge
- Stres karşısında sakin kalabilme ve duygusal istikrarın yüksek olmasıdır.
- Deneyime açıklık
- Yeniliklere, farklı fikirlere ve yaratıcılığa açık olma eğilimidir.
KENDİNE SOR
Sosyal medyada paylaştığın görüntü seni gerçekte olduğun gibi mi gösteriyor, yoksa olmak istediğin kişiyi mi? Dijital benliğin kişiliğinin bir yansıması mı, yoksa ayrı bir rol mü? Tarafını gerekçeleriyle savun.