İçeriğe geç
PSİKOLOJİ · 2. ÜNİTE

Gelişimi Anlamak: Yazılıya Hazırlık Çalışma Soruları

Bu sorular konuyu tekrar etmen için. Önce kendin cevapla, sonra kontrol et.

Kısa cevaplı sorular

1. Blok · Tanımdan kavram

Aşağıdaki tanımları oku ve her birinin hangi kavrama ait olduğunu bul. Havuzdaki kavramlardan ikisi hiçbir tanıma uymuyor.

Seçenekler
  • Hazır bulunuşluk
  • Gelişim görevi
  • Büyüme
  • Kritik dönem
  • Olgunlaşma
  • Bireysel farklılık
  • Öğrenme
  • Gelişme

  1. Bir çocuğun bir yılda boyunun birkaç santim uzaması ve ayakkabı numarasının büyümesi gibi, vücudun boyutlarında zamanla görülen nicel değişimler.

  2. Önceden belirlenmiş biyolojik örüntülerin zamanı gelince işlevsel hâle gelmesi; örneğin yenidoğanın görme sisteminin aylar içinde nesneleri net görebilecek düzeye ulaşması.

  3. Yaşantı ve deneyimler yoluyla kazanılan, nispeten kalıcı davranış değişikliği; örneğin yeni taşındığı şehrin otobüs hatlarını birkaç hafta kullandıktan sonra ezbere bilmek.

  4. Büyüme, olgunlaşma ve öğrenmenin bir araya gelmesiyle ortaya çıkan işlevsel ilerleme.

  5. Bir bireyin belirli bir davranışı yapabilmek için fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal bakımdan gereken düzeye ulaşmış olması.

  6. Bazı becerilerin, başka zamanlara göre çok daha kolay kazanıldığı gelişim dönemi.

Cevapları göster
  1. Büyüme. Boy, kilo ve boyuttaki artış büyümedir; ölçülebilen nicel bir değişimdir. Gelişme ise büyümenin yanında olgunlaşma ve öğrenmeyi de içeren işlevsel ilerlemedir.
  2. Olgunlaşma. Olgunlaşma deneyimle değil, biyolojik bir programla gerçekleşir. Yaşantı yoluyla kazanılan değişim ise öğrenmedir.
  3. Öğrenme. Değişim deneyimle kazanılmışsa öğrenmedir. Biyolojik programın kendiliğinden işlemesiyle ortaya çıkan değişim ise olgunlaşmadır.
  4. Gelişme. Gelişme bu üç sürecin birleşiminden doğar. Büyüme ise bunlardan yalnızca biridir ve sadece nicel değişimi anlatır.
  5. Hazır bulunuşluk. Bir davranışa her yönden hazır olmak hazır bulunuşluktur. Kritik dönem ise bir becerinin en kolay kazanıldığı zaman dilimini anlatır.
  6. Kritik dönem. Kritik dönem bir zaman dilimidir; bu dönemde bazı beceriler çok daha kolay kazanılır. Hazır bulunuşluk ise bireyin bir davranışa hazır olma durumudur.
2. Blok · Sınıflandırma

Aşağıdaki örneklerin her birinde gelişimi hangi etmenin etkilediğini bul.

Seçenekler
  • Kalıtım
  • Doğum öncesi çevre
  • Doğum sırası çevre
  • Doğum sonrası çevre
  • Tarihsel zaman

  1. Göz renginin ve kan grubunun anne-babadan çocuğa geçmesi

  2. Annenin hamilelik boyunca sürekli sigara dumanına maruz kalmasının bebeğin doğum ağırlığını etkilemesi

  3. Doğum sırasında bebeğin bir süre oksijensiz kalmasının sonraki gelişimini etkilemesi

  4. Bir çocuğun kitaplarla dolu bir evde büyümesi ve ailesinin ona her akşam kitap okuması

  5. Bir kuşağın çocukluğunu salgın döneminde uzaktan eğitimle geçirmesinin akranlarıyla ilişki kurma becerilerini etkilemesi

  6. Uzun boylu bir aileden gelen çocuğun da yaşıtlarından belirgin biçimde uzun olması

Cevapları göster
  1. Kalıtım. Anne-babadan genetik yolla aktarılan özellikler kalıtımın etkisidir. Çevrenin etkisi ise doğumdan önce, doğum sırasında ya da doğumdan sonra dışarıdan gelir.
  2. Doğum öncesi çevre. Bebek henüz anne karnındayken etkilendiği için bu, doğum öncesi çevrenin etkisidir. Dumanın kendisi genetik bir özellik olmadığı için kalıtım değildir.
  3. Doğum sırası çevre. Etki doğum anında ortaya çıkıyor; bu yüzden doğum sırası çevre etmenidir. Hamilelik boyunca yaşanan etkiler ise doğum öncesine girer.
  4. Doğum sonrası çevre. Aile ortamı ve doğumdan sonra sunulan imkânlar doğum sonrası çevrenin etkisidir. Bu ortam çocuğun dil ve bilişsel gelişimini besler.
  5. Tarihsel zaman. Bir kuşağın içinde yaşadığı dönemin koşulları gelişimini etkiliyor; bu tarihsel zamanın etkisidir. Etki bir ailenin değil, aynı dönemde büyüyen herkesin yaşadığı koşullardan kaynaklanıyor.
  6. Kalıtım. Boy uzunluğunda aileden gelen genetik yapının payı büyüktür; bu yüzden örnek kalıtımın etkisini gösterir. Yine de gelişim kalıtım ve çevrenin ortak ürünü olduğu için beslenme gibi çevre etkenleri de rol oynar.
3. Blok · Sınıflandırma

Aşağıdaki örneklerin her birinin hangi gelişim ilkesini yansıttığını bul. Havuzdaki bazı ilkeler hiçbir örneğe uymuyor.

Seçenekler
  • Gelişim, kalıtım ve çevrenin ortak ürünüdür
  • Gelişim, bir bütündür
  • Gelişimde kritik dönemler vardır
  • Gelişim, genelden özele doğrudur
  • Gelişim, baştan ayağa doğrudur
  • Gelişim, içten dışa doğrudur
  • Gelişim, yordanabilir bir sıra izler
  • Gelişim, nöbetleşe devam eder
  • Gelişim, sürekli ve aşamalıdır
  • Gelişimde bireysel farklılıklar vardır

  1. Küçük bir çocuğun önce dört ayaklı bütün hayvanlara aynı adı vermesi, zamanla kediyi, ineği ve köpeği birbirinden ayırt etmeye başlaması

  2. Bir bebeğin önce gözleriyle hareket eden bir nesneyi izleyebilmesi, aylar sonra ise ayaklarının üzerinde durup adım atabilmesi

  3. Doğumdan sonraki ilk aylarda bir gözü kapalı kalan bebeğin, o gözdeki görme yeteneğini sonradan tam olarak kazanamaması

  4. Aynı sınıftaki iki çocuktan birinin altı yaşında okumayı sökmesi, diğerinin ise bir yıl sonra sökmesi

  5. Bir çocuğun bir dönem el becerilerinde hızla ilerlerken arkadaşlık kurma becerisinin yavaş gelişmesi, birkaç ay sonra ise arkadaşlık becerilerinin öne çıkması

  6. Uzun süre hastanede yatan bir çocuğun yalnızca fiziksel olarak değil, arkadaşlarından uzak kaldığı için sosyal ve duygusal olarak da etkilenmesi

Cevapları göster
  1. Gelişim, genelden özele doğrudur. Çocuk önce genel bir kategoriyle başlıyor, zamanla ayrıntıları ayırt ediyor. Bu, gelişimin genelden özele doğru ilerlediğini gösterir.
  2. Gelişim, baştan ayağa doğrudur. Baş bölgesindeki kontrol, ayaklardaki kontrolden önce kazanılıyor. Bu sıralama baştan ayağa ilkesini yansıtır.
  3. Gelişimde kritik dönemler vardır. Bazı yetenekler belirli bir zaman diliminde kazanılmazsa sonradan tam olarak kazanılamaz. Bu, gelişimde kritik dönemler olduğunu gösterir.
  4. Gelişimde bireysel farklılıklar vardır. İki çocuk aynı gelişim sırasını izliyor ama aynı hızda ilerlemiyor. Bu, gelişimde bireysel farklılıklar olduğunu gösterir; yordanabilir sıra ilkesi ise sıranın aynı kalmasıyla ilgilidir.
  5. Gelişim, nöbetleşe devam eder. Gelişim alanları aynı anda aynı hızda ilerlemez, sırayla öne çıkar. Bu nöbetleşe gelişimdir.
  6. Gelişim, bir bütündür. Bir alandaki etki diğer alanlara da yansıyor. Fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal gelişim birbirinden ayrı işlemez; gelişim bir bütündür.
4. Blok · Sınıflandırma

Aşağıdaki kişilerin her birinin hangi gelişim döneminde olduğunu bul. Havuzdaki bir dönem hiçbir kişiye uymuyor.

Seçenekler
  • Bebeklik dönemi
  • İlk çocukluk dönemi
  • Orta ve son çocukluk dönemi
  • Ergenlik dönemi
  • İlk yetişkinlik dönemi
  • Orta yetişkinlik dönemi
  • İleri yetişkinlik dönemi

  1. İlk anlamlı sözcüklerini söylemeye başlayan ve evin içinde eşyalara tutunarak ilk adımlarını atan bir çocuk

  2. Bir süpürgeyi at yerine koyup bahçede at binme oyunu oynayan ve ayakkabılarını kendi giymeye başlayan bir çocuk

  3. Çarpım tablosunu öğrenen, üzülen bir arkadaşının ne hissettiğini onun yerine koyarak anlamaya başlayan ve görevlerinde başarılı olmayı çok önemseyen bir çocuk

  4. Hangi mesleği seçeceğini ve neye inandığını sorgulayan, zamanının çoğunu arkadaşlarıyla geçirmek isteyen ve boyu bir yazda birden uzayan bir genç

  5. Okuma gözlüğüne ihtiyaç duymaya başlayan, saçları ağaran ve mahalledeki gençlere iş kurma konusunda yol gösteren bir kişi

  6. Emekli olduktan sonra halk eğitim merkezinde ebru öğrenmeye başlayan ve torunlarına kendi çocukluğunun bayramlarını anlatan bir kişi

Cevapları göster
  1. Bebeklik dönemi. İlk sözcükler ve yürüme becerisi bebeklik döneminin (0-2 yaş) özellikleridir. Bu dönemde gelişim her alanda en hızlı biçimde ilerler.
  2. İlk çocukluk dönemi. Nesneleri başka şeylerin yerine koyduğu hayalî oyunlar ve öz bakım becerileri ilk çocukluk döneminin (2-6 yaş) özellikleridir.
  3. Orta ve son çocukluk dönemi. Akademik becerilerin sistemli gelişmesi, empati ve yetkinlik duygusu orta ve son çocukluk döneminin (6-11 yaş) özellikleridir.
  4. Ergenlik dönemi. Kimlik keşfi, değerlerin sorgulanması, akran ilişkilerinin öne çıkması ve büyüme atılımı ergenlik döneminin (11-20 yaş) özellikleridir.
  5. Orta yetişkinlik dönemi. Yaşlanmanın ilk işaretleri ile genç nesillere yol gösterme orta yetişkinlik döneminin (45-65 yaş) özellikleridir. Fiziksel sağlığın en iyi olduğu dönem ise ilk yetişkinliktir.
  6. İleri yetişkinlik dönemi. Emeklilik, yeni hobiler edinme ve deneyimi yeni kuşaklara aktarma ileri yetişkinlik döneminin (65 yaş ve üzeri) özellikleridir. Kitaba göre bu dönem pasif bir gerileme dönemi değildir.
5. Blok · Düşünceden düşünüre

Aşağıdaki görüş ve kuramların her birinin hangi düşünüre ait olduğunu bul. Havuzdaki iki isim hiçbir maddeye uymuyor.

Seçenekler
  • Abraham Maslow
  • Jean Piaget
  • Erik Erikson
  • Lev Semyonovich Vygotsky
  • Carl Gustav Jung
  • Sigmund Freud
  • Robert J. Havighurst
  • Lawrence Kohlberg

  1. Her gelişim döneminin, bireyin yerine getirmesi beklenen kendine özgü görevleri olduğunu söyler ve bu görevleri erken çocukluktan ileri yetişkinliğe kadar dönem dönem sıralar.

  2. Çocuğun bir beceriyi önce daha yetkin birinin rehberliğinde yaptığını, sonra bunu içselleştirerek tek başına yapmaya başladığını söyler; öğrenmenin sosyal etkileşim ve kültürel araçlarla gerçekleştiğini vurgular.

  3. Kişinin her şeyi kendi ihtiyaçları açısından görmeyi bırakıp yüksek değerlere yönelmesini egonun aşılması olarak adlandırır ve bunun için önce sağlam bir kimlik geliştirmek gerektiğini savunur.

  4. Farklı kültürlerin anlatılarında kahraman ve bilge gibi ortak figürlerin tekrar tekrar ortaya çıktığını söyler ve bu figürlere arketip adını verir.

  5. Bilişsel gelişim kuramını geliştirmiştir.

  6. Ahlak gelişimi kuramını geliştirmiştir.

Cevapları göster
  1. Robert J. Havighurst. Gelişim görevlerini dönemlere göre sıralayan Havighurst'tür. Kitaptaki gelişim görevleri bilgi görseli onun sınıflamasına dayanır.
  2. Lev Semyonovich Vygotsky. Yakınsak gelişim alanı kavramı Vygotsky'nin sosyokültürel kuramına aittir. Öğrenmede sosyal etkileşime ve kültüre yaptığı vurgu onu ayırt eder.
  3. Abraham Maslow. Egonun aşılması ve yüksek değerlere yönelme kavramları kitapta Maslow'a bağlanır. Ona göre bunun ön koşulu sağlam bir kimliktir.
  4. Carl Gustav Jung. Arketip kavramı Jung'a aittir. Kahraman arketipi cesareti ve mücadeleyi, bilge arketipi deneyimi ve yol göstermeyi temsil eder.
  5. Jean Piaget. Bilişsel gelişim kuramı Piaget'ye aittir. Erikson'ın kuramı psikososyal, Freud'unki ise psikoseksüel gelişim kuramıdır.
  6. Lawrence Kohlberg. Ahlak gelişimi kuramı Kohlberg'e aittir. Piaget'nin kuramı ise bilişsel gelişimi açıklar.

Açık uçlu sorular

Açık uçlu · 1

Aynı yıl doğan iki kuzenden Defne köyde, Ece büyük bir şehirde büyüdü; Defne erken yaşta hayvanlara bakmayı, Ece ise yüzmeyi öğrendi. İkisi de on iki yaşında ve Defne'nin boyu geçen yaz birden uzadı, Ece'de ise henüz belirgin bir değişiklik yok. Bayramda bir araya gelen aileler, Ece'nin geri kalıp kalmadığını konuşmaya başladı.

İki kuzenin gelişimindeki farkları, gelişimi etkileyen etmenler ve gelişim ilkeleriyle açıkla. Ailelerin endişesine sen ne cevap verirdin? Gerekçesiyle yaz.

Cevabını kâğıda yaz ya da sesli söyle, sonra devam et.

Kontrol et
Ece'nin boyunun henüz uzamamasını en iyi açıklayan gelişim ilkesi hangisidir?

Bu şık doğru değil. Kritik dönem, bir becerinin en kolay kazanıldığı zaman dilimidir. Ece bir dönemi kaçırmıyor; aynı değişimi daha geç yaşayabilir.

Doğru. Herkes aynı gelişim dönemlerinden geçer ama aynı hızda geçmez. Kitaba göre kızlarda büyüme atılımı 10-14 yaşları arasında görülür; bu aralıkta geç ya da erken başlaması olağandır.

Bu şık doğru değil. Bu ilke vücudun hangi bölümünün kontrolünün önce kazanıldığıyla ilgilidir. İki kişinin büyüme hızı arasındaki farkı açıklamaz.

Defne'nin hayvanlara bakmayı, Ece'nin yüzmeyi öğrenmesi hangi etmenin etkisini gösterir?

Bu şık doğru değil. Bu beceriler genetik yolla aktarılmadı; çocukların büyüdüğü ortamda öğrenildi.

Bu şık doğru değil. İki kuzen aynı yıl doğdu, yani aynı tarihsel dönemde büyüyor. Farkı yaratan dönem değil, yaşadıkları yerdir.

Doğru. Köyün ve şehrin sunduğu farklı imkânlar doğum sonrası çevrenin parçasıdır ve iki kuzenin farklı beceriler kazanmasına yol açmıştır.

Cevabında bunlar olmalı
  • Gelişim kalıtım ve çevrenin ortak ürünüdür; büyüdükleri yerin farklı olması (doğum sonrası çevre) iki kuzenin farklı beceriler kazanmasına yol açmıştır.
  • Gelişimde bireysel farklılıklar vardır: Herkes aynı dönemlerden geçer ama farklı hızda ilerler; büyüme atılımının birinde daha önce başlaması bu yüzden olağandır.
  • Gelişim yordanabilir bir sıra izler: Ece'nin de aynı değişimi yaşaması beklenir, yalnızca zamanlama farklıdır.
  • Ailelere verilen cevap, iki çocuğu birbirine göre değil her birini kendi gelişim süreci içinde değerlendirmek gerektiğini gerekçesiyle anlatır.
Örnek cevap

Defne ile Ece'nin farklı beceriler kazanması, büyüdükleri çevrenin farklı olmasından kaynaklanıyor; köy Defne'ye hayvanlarla, şehir Ece'ye yüzmeyle ilgilenme fırsatı sunmuş. Boylarındaki fark ise gelişimde bireysel farklılıklar olduğunu gösteriyor. Herkes ergenlikten geçer ama büyüme atılımı herkeste aynı yaşta başlamaz; kızlarda 10 ile 14 yaş arasında herhangi bir zamanda başlayabilir. Gelişim yordanabilir bir sıra izlediği için Ece de aynı değişimi yaşayacaktır. Bu yüzden ailelere, iki çocuğu birbiriyle karşılaştırmak yerine her birini kendi gelişim hızı içinde değerlendirmelerini söylerdim.

Açık uçlu · 2

Deden yetmiş iki yaşında. Gençliğinde marangozluk öğrendi, otuzlu yaşlarında kendi atölyesini açıp aile kurdu, kırklı ve ellili yaşlarında atölyesinde pek çok çırak yetiştirdi. Şimdi emekli; elleri eskisi kadar hızlı değil, yakındaki olayları bazen unutuyor ama torunlarına küçük ahşap oyuncaklar yapıyor ve mahalledeki gençlere ustalığın inceliklerini anlatıyor.

Dedenin hayatında dönemden döneme neler değişmiş, neler sürmüş? Değişim ve sürekliliği fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal gelişim alanlarıyla ilişkilendirerek, nedenleri ve sonuçlarıyla açıkla.

Cevabını kâğıda yaz ya da sesli söyle, sonra devam et.

Kontrol et
Kitaba göre dedenin içinde bulunduğu dönem için hangisi doğrudur?

Doğru. Kitap ileri yetişkinliği bilgelik, deneyim aktarımı ve yaşamın anlamlandırılması süreci olarak değerlendirir. Dedenin gençlere ustalığını anlatması buna uyar.

Bu şık doğru değil. Kitaba göre bu dönemde bazı işlevler zayıflasa da çoğu kişi yaşamını aktif, üretken ve doyum sağlayıcı biçimde sürdürebilir.

Bu şık doğru değil. Fiziksel sağlığın en iyi olduğu dönem ilk yetişkinliktir (20-45 yaş). İleri yetişkinlikte duyu organlarının işlevlerinde azalma görülebilir.

Cevabında bunlar olmalı
  • Değişen yönler: Fiziksel güç ve hız azalmış, kısa süreli bellek zayıflamıştır; emeklilikle sosyal çevresi ve günlük düzeni değişmiştir. Bu değişimlerin nedeni yaşlanmanın doğal sürecidir.
  • Süren yönler: Marangozluk ustalığı, üretme isteği ve başkalarına yol gösterme alışkanlığı dönemden döneme devam etmektedir.
  • Her dönemde farklı bir yön öne çıkmıştır: ilk yetişkinlikte meslek ve aile kurma, orta yetişkinlikte genç nesillere rehberlik ve üretkenlik, ileri yetişkinlikte deneyim aktarımı ve bilgelik.
  • Torunlarla ve gençlerle kurduğu ilişkiler, ileri yetişkinlikte sosyal bağların ve bilişsel işlevlerin korunmasına katkı sağlayan etkenlerdendir.
Örnek cevap

Dedemin hayatında en belirgin değişim fiziksel alanda olmuş; elleri eskisi kadar hızlı değil, bu da yaşlanmanın doğal bir sonucu. Bilişsel alanda yakın zamandaki olayları unutsa da yıllar içinde biriktirdiği ustalık bilgisini kaybetmemiş. Sosyal alanda emeklilikle günlük düzeni değişmiş ama gençlere yol gösterme alışkanlığı orta yetişkinlikte çırak yetiştirdiği yıllardan bu yana sürüyor. Duygusal olarak torunlarına oyuncak yapmak ona hâlâ üretebildiğini hissettiriyor. Yani dedemin hayatında beden değişirken ustalığı ve başkalarına yol gösterme isteği bir süreklilik gösteriyor; ileri yetişkinlikte bu süreklilik bilgelik ve deneyim aktarımına dönüşmüş.

Açık uçlu · 3

Ablan yirmi dört yaşında; üniversiteyi bitirdi, iş arıyor ve henüz ailesiyle birlikte yaşıyor. Bir aile yemeğinde teyzen, kendisinin bu yaşta evlenip bir iş sahibi olduğunu söyleyerek ablanın geç kaldığını ima ediyor. Ablan ise önce iyi bir iş bulup ekonomik olarak ayakta durmak istediğini söylüyor.

Ablanın durumunu Havighurst'ün erken yetişkinlik dönemi gelişim görevleri açısından değerlendir. Teyzenin yorumuna katılıyor musun? Ardından kendi içinde bulunduğun dönemin gelişim görevlerinden ikisini yaz ve bunları ne ölçüde yerine getirdiğini değerlendir.

Cevabını kâğıda yaz ya da sesli söyle, sonra devam et.

Kontrol et
Havighurst'e göre aşağıdakilerden hangisi erken yetişkinlik döneminin gelişim görevlerindendir?

Bu şık doğru değil. Bunlar Havighurst'e göre ergenlik döneminin (12-18 yaş) görevleridir.

Doğru. Havighurst'e göre erken yetişkinlikte (19-30 yaş) birey meslek edinip ekonomik bağımsızlık kazanır; eş seçme ve aile kurma da bu dönemin görevlerindendir.

Bu şık doğru değil. Bu, Havighurst'e göre orta yetişkinlik döneminin (31-59 yaş) görevidir.

Cevabında bunlar olmalı
  • Havighurst'e göre erken yetişkinliğin (19-30 yaş) görevleri arasında meslek edinip ekonomik bağımsızlık kazanmak, eş seçmek, aile kurmak ve toplumsal sorumlulukları yerine getirmek vardır; ablanın iş arama çabası bu görevlerle uyumludur.
  • Gelişim görevleri her dönemde beklenen beceri ve davranışlardır ama gelişimde bireysel farklılıklar olduğu için herkes bu görevleri aynı yaşta ve aynı sırayla tamamlamaz.
  • Kişinin kendi dönemi olan ergenliğin (12-18 yaş) görevleri arasında bedenine uyum sağlamak, duygusal bağımsızlık kazanmaya başlamak, kariyere yönelik adımlar atmak ve bir etik sistem geliştirmek vardır.
  • Teyzenin yorumuna ve öğrencinin kendi durumuna ilişkin değerlendirme gerekçeyle yapılır.
Örnek cevap

Havighurst'e göre erken yetişkinlikte meslek edinmek, ekonomik bağımsızlık kazanmak, eş seçmek ve aile kurmak beklenen görevlerdir. Ablam bu görevlerden birini, meslek edinip kendi ayakları üzerinde durmayı önceliyor; yani bu dönemin görevlerinden uzak değil. Teyzeme katılmıyorum, çünkü gelişimde bireysel farklılıklar vardır ve herkes bu görevleri aynı sırayla ya da aynı yaşta tamamlamak zorunda değildir. Benim içinde bulunduğum ergenlik döneminde ise duygusal bağımsızlık kazanmaya başlamak ve kariyerime yönelik adımlar atmak beklenir. Kendi kararlarımı vermeye başladım ama meslek konusunda henüz bir adım atmadım; bu görevi önümüzdeki yıllarda tamamlamam gerekiyor.