Gelişime Genel Bir Bakış

Gelişim psikolojisi, döllenmeden ölüme kadar insanda olan fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal değişimleri ve bu değişimlerin nedenlerini inceler. Bu alanı anlamak için birkaç temel kavramı birbirinden ayırman gerekir.

Gelişim, bireyin döllenmeden ölüme kadar yaşadığı düzenli ve anlamlı değişimlerin tümüdür. Hayat boyu süren bir ilerleme sürecidir ve içinde üç ayrı süreç barındırır:

Bu üç süreç bir araya geldiğinde işlevsel ilerlemeler ortaya çıkar. Buna gelişme denir. Gelişme, organizmanın büyüme, olgunlaşma ve öğrenme sonucunda biyolojik, fizyolojik, psikolojik ve sosyal olarak gösterdiği her tür değişimdir.

Bir davranışın sağlıklı biçimde kazanılması için kişinin o davranışa fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal olarak hazır olması gerekir. Bu duruma hazır bulunuşluk denir. Okuma yazmayı öğrenmeden önce harfleri ayırt edebilen bir çocuk okumaya hazırdır. Son olarak her yaş döneminin kendine özgü görevleri vardır. Bireyin çevresine uyumunu kolaylaştıran bu görevlere gelişim görevleri denir.

Kültür de bu kavramlara anlam katar. Pek çok toplum gelişimin önemli anlarını törenlerle kutlar. Bu gelenekler, temel kavramları somut olarak görmeni sağlar:

Beş taş, yedi kiremit gibi geleneksel oyunlar da çocuğun ince motor becerilerini ve dikkatini destekler, oyun kurallarıyla toplumsal kuralları içselleştirmesini sağlar. Böylece yeni öğrenmeler için hazır bulunuşluk düzeyi artar. Evde verilen küçük yardım görevleri sorumluluk bilincini güçlendirir. Kültürler olgunlaşma hedeflerini anlatılarla da aktarır: Nasreddin Hoca fıkraları, mizahın içine yerleştirilmiş ahlaki ve mantıksal derslerle çocuğun zihinsel olgunlaşmasına katkı sunar.

Bebeğe yönelik bakım uygulamaları da kültüre göre değişir. Türk kültüründe kundağın bebeğin düzgün büyümesine yardım ettiğine, onu sakinleştirip uykusunu uzattığına inanılırdı. Navajo anneleri ise bebeklerini beşik tahtasıyla sırtlarında taşır; bebek böylece hem güvende olur hem de çevresini izleyebilirdi. Bugün bacakları düz ve bitişik tutan sıkı kundağın gelişimsel kalça çıkığı riskini artırdığı bilinir; bu yüzden bacak hareketini kısıtlamayan yarım kundak tercih edilir.

Lev Semyonovich Vygotsky (1896-1934) sosyokültürel kuramında öğrenmenin sosyal etkileşim ve kültürel araçlarla gerçekleştiğini vurgular. Çocuk önce daha yetkin birinin yanında gözlem yapar ve onun rehberliğinde dener; sonra öğrendiğini içselleştirip tek başına uygular. Bu alana yakınsak gelişim alanı denir. Origamiyi bir yetişkinin yardımıyla öğrenen Japon çocuğu bunun iyi bir örneğidir.

Jim Springer ile Jim Lewis tek yumurta ikizleridir; dört haftalıkken ayrılmış, 39 yaşına kadar birbirlerini hiç görmemişlerdir. Buluştuklarında ikisinin de köpeğinin adının “Toy” olduğu, oğullarına neredeyse aynı adı verdikleri, ikisinin de matematiği sevip imladan hoşlanmadığı ortaya çıkar. Bu ikizler, Thomas Bouchard ve ekibinin Minnesota’da yürüttüğü Ayrı Yetişmiş İkizler çalışmasına katılmıştır. Çalışmada tek yumurta ikizleri (tek bir döllenmiş yumurtadan geliştikleri için genetik yapıları aynı olanlar) ile çift yumurta ikizleri (farklı yumurtalardan gelişenler) kişilik ve zekâ testleriyle, ayrıntılı tıbbi incelemelerle ve 15.000’den fazla soruyla karşılaştırılır (Santrock, Yaşam Boyu Gelişim).

Bu tür çalışmalar gelişimi etkileyen etmenleri ayırmaya çalışır. Bu etmenler üç başlıkta toplanır:

Doğum sonrası çevrenin gücünü bağlanma araştırmaları gösterir. Güvenli bağlanan çocuk, bakım vereninin zor anda yanında olacağından emindir; annesi ayrılınca üzülür ama dönünce kolayca yatışır. Bunun için kesintisiz, tutarlı, duyarlı ve ulaşılabilir bir bakım veren gerekir. İlk üç yılda güvensiz bağlanan çocukların okul öncesinde problem çözmede daha çok zorlandığı görülmüştür. Ergenlikte yaygınlaşan obezite de çevreyle ilgilidir: Ucuz ve kalorili hazır yiyeceklere kolay erişim ve ekran başında hareketsiz geçen boş zaman bu sorunu besler (Feldman, Yaşam Boyu Gelişimin Keşfi).

Etmenleri bir hayat öyküsünde birlikte görebilirsin. Koray’ın annesi hamileliği boyunca kontrollerini aksatmamış, dengeli beslenmiştir (doğum öncesi çevre). Doğum sorunsuz geçer (doğum sırası). Koray küçükken oyuncakları söküp nasıl çalıştığını anlamaya çalışır; babası “Bu merak kime çekmiş, belli” diye takılır (kalıtım). Ailesi bu merakı yaramazlık saymaz, evin bir köşesini ona atölye yapar (doğum sonrası çevre). Okula başladığı yıllarda şehrinde DENEYAP Teknoloji Atölyeleri açılır ve merakı üretime dönüşür (tarihsel zaman).

Bir bağlama öğretmeni öğrencilerini şöyle anlatıyor: Kimi melodiyi hemen yakalar, kimi sabırla çalışarak ilerler. Yetenek tek başına yetmez; aile, ortam ve öğretmen de işin içindedir. Küçük yaşta başlayanların parmakları daha esnektir. İlk haftalarda önce kol yerleşir, sonra bilek, sonra parmaklar. Bazen ritim oturur ama ses bozuk çıkar, sonra tersi olur. Bu gözlemlerin her biri bir gelişim ilkesine karşılık gelir. Gelişim ilkeleri, gelişimin nasıl işlediğini açıklayan temel kurallardır.