Felsefi Soruların Temel Özellikleri
"Pencere kapalı mı?" ile "Güzel nedir?" arasındaki fark nedir ve bir soruyu felsefi yapan şey ne?
OKUMADAN ÖNCE TAHMİN ET
Cevaplarını konunun sonunda göreceksin.
Her soru aynı soru değildir
Bir günün içinde kaç soru sorduğunu hiç saydın mı? Sabah evden çıkarken “Pencere kapalı mı?” diye sorarsın. Okulda biyoloji dersinde “Günlük uyku süresi dikkat süresini etkiler mi?” sorusu tartışılır. Akşam bir resme bakarken aklına başka bir soru takılır: “Güzelliğin herkes için geçerli bir ölçütü var mı?”
Üçü de soru ama her biri başka bir işe yarıyor. İlki bir pratik sorudur. Anlık bir ihtiyacı karşılar; pencereye bakarsın, cevap bulunur, soru biter. İkincisi bir bilimsel sorudur. Ölçülebilen olguları açıklamaya çalışır; uyku süresi ve dikkat süresi ölçülür, karşılaştırılır. Üçüncüsü ise bir felsefi sorudur. Ne bakarak ne ölçerek kapanır.
İnsan, var olduğu günden beri dünyaya ve kendi varlığına merakla, hayretle bakar. Bu merak onu soru sormaya iter. Çoğu zaman günlük ya da bilimsel sorular yeter. Ama bazen insan alışılmış olanın ötesine geçmek, görünenin arkasındaki temel ilkeleri bulmak ister. Felsefi soru tam bu noktada doğar. Varlığın ne olduğunu, bilginin neye dayandığını, değerlerin anlamını derinlemesine soruşturur.
Bir soruyu felsefi yapan beş özellik
Bir soruyu felsefi soru hâline getiren beş özellik vardır. Her birini başka bir soruyla yan yana koyunca fark kolayca görünür:
| Özellik | Felsefi soru | Karşılaştırılan soru |
|---|---|---|
| Kavramsal derinlik ve öze yönelim | Adalet nedir? | Bu karar adil mi? (felsefi değil) |
| Açıklık/açık uçluluk | Güzel nedir? | Su kaç derecede kaynar? (felsefi değil) |
| Evrensellik | İdeal bir toplum nasıl olmalıdır? | Bu şehrin nüfusu ne kadardır? (felsefi değil) |
| Kurucu/yönlendirici olma | Varlığın bir amacı var mıdır? | Bugün ne giymeliyim? (felsefi değil) |
| Tutarlı olma (tutarlılık) | Ben kimim? (kişisel kimlik düzeyinde) | Ben kimim? (biyolojik düzeyde; o da kendi düzeyinde tutarlıdır) |
“Bu karar adil mi?” diye soran, tek bir kararı tartar. “Adalet nedir?” diye soran ise o kararı ölçtüğümüz kavramın kendisini masaya koyar. Kavramsal derinlik budur: Felsefi soru olayla değil, olayın dayandığı kavramla uğraşır. O kavramın ne anlama geldiğini ve hangi temele oturduğunu araştırır.
Suyun kaç derecede kaynadığını bir kez öğrenince konu kapanır. “Güzel nedir?” sorusu ise hiç kapanmaz. Açık uçluluk, felsefi sorunun tek ve kesin bir cevabının olmamasıdır. Farklı filozoflar aynı soruya birbirine benzemeyen ama her biri kendi içinde tutarlı cevaplar verebilir. Her cevap da yeni soruların kapısını açar.
Bir şehrin nüfusu yalnızca o şehri ve o yılı ilgilendirir. İdeal toplumun nasıl olması gerektiği ise hangi çağda, hangi ülkede yaşarsan yaşa seni de ilgilendirir. Evrensellik, felsefi sorunun zamana ve mekâna bağlı kalmadan insan olmanın temel durumlarına ve varoluşla ilgili meselelere yönelmesidir.
Bugün ne giyeceğine verdiğin cevap yarın unutulur. “Varlığın bir amacı var mı?” sorusuna verdiğin cevap ise hayata bakışını değiştirir. Kurucu/yönlendirici olma, felsefi soruya verilen cevabın bir düşünce sisteminin içindeki başka soruları da biçimlendirmesidir. Bu etki, insanın bütün dünya görüşünü şekillendirecek kadar geniştir.
Beşinci özellik tutarlı olmadır (tutarlılık). “Ben kimim?” sorusunu düşün. Kişisel kimlik düzeyinde sorduğunda cevabı hatıralarında, tercihlerinde, karakterinde ve bilincinin sürekliliğinde ararsın. Biyolojik düzeyde sorduğunda ise DNA diziliminde, hücre yapısında ve organizmanın fiziksel sürekliliğinde ararsın. İki cevap da kendi düzeyinde tutarlıdır. Felsefi soru akla dayalı bir tartışma başlatabilmek için belirli bir kavramsal çerçevenin içinde ve aynı düşünme düzeyinde kalacak biçimde sorulur.
Somut olaylardan doğan felsefi sorular
Felsefi sorular yalnızca soyut tartışmalardan çıkmaz. Bazen bir hastane kaydından, bazen eski bir gemiden doğar.
1951’de Henrietta Lacks adlı bir hastadan, rızası alınmadan kanserli doku örnekleri alındı. Bu hücreler laboratuvarda canlılığını yitirmeden çoğalmayı sürdürdü ve “HeLa” adıyla bilinen ilk ölümsüz insan hücre hattı oldu. Çocuk felci aşısından genetik haritalamaya ve kanser araştırmalarına kadar pek çok çalışmada kullanıldı. Binlerce patentin ve makalenin kaynağı oldu. Lacks’ın ailesi ise bunu yıllar sonra tesadüfen öğrendi.
Theseus Girit’ten zaferle dönmüştür ve Atinalılar onun gemisini yıllarca korur. Çürüyen her tahta yenisiyle değiştirilir; sonunda ilk parçalardan hiçbiri kalmaz ama gemiye hâlâ aynı ad verilir. Sökülen eski parçalarla ikinci bir gemi kurulsa hangisi Theseus’un gemisi olur? Bu bir düşünce deneyidir: Gerçekte yaşanması gerekmeyen, zihinde kurulan bir durum.
Robert Nozick’in Tecrübe Makinesi de bir düşünce deneyidir. Bir tankın içine giriyorsun, beynine bağlanan elektrotlar seni dış dünyadan koparıyor. Makine hayatın boyunca istediğin her başarıyı, her mutluluğu ve her ilişkiyi kusursuz bir benzetimle yaşatıyor. Her şeyi gerçek sanıyorsun ve geri dönüş yok.
Tam otonom bir araç hız sınırına uyarak giderken önüne aniden bir engel çıkar. Ya engele çarpıp yolcusunu tehlikeye atacak ya da kaldırıma çıkıp olayla ilgisi olmayan bir yayaya çarpacaktır. Yazılımı “önce kullanıcıyı koru” ilkesiyle kodlanmış olan araç kaldırıma yönelir.
Şimdi sıra sende: Bu dört sahnenin her birinden kendi felsefi sorunu kur ve onu beş özelliğe göre sına.
Kendi sorunu sınamak
Felsefi bir soru ürettin diyelim. Gerçekten felsefi mi, nasıl anlarsın? Bunun yolu refleksif sorgulamadır: Soruyu bir kenara koyup onun üzerine yeniden düşünmek. Üç şeye bakarsın:
| Başlık | Kendine sorduğun |
|---|---|
| Sorunun amacı | Bu soruyla neyi açığa çıkarmak istiyorum? |
| Ön kabul | Soruyu sorarken neyi baştan doğru saydım? |
| Anahtar kavramlar | Sorudaki kavramlara hangi anlamı yüklüyorum? |
Theseus’un gemisi sorusunu ele al. “Hangisi gerçek gemi?” diye soran, iki gemiden birinin gerçek olduğunu baştan varsaymıştır. Bu bir ön kabuldür. Belki ikisi de, belki hiçbiri asıl gemi değildir. Ön kabulü fark ettiğinde soru da değişir.
Sorular daha sonra Sokratik tartışma yöntemiyle sınanır. Ardından bu tartışmadan çıkanlar üst üste eklenerek, yığılımlı biçimde yeniden kurulur. Böylece soru daha nitelikli hâle gelir.
Başta sorduklarımız3 soru
Ölçülebilen olguları açıklamaya çalışan soru türü hangisidir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPBilimsel soruTahminin doğru çıktı.
Bilimsel sorular ölçülüp karşılaştırılabilen olgulara yönelir. Pratik sorular anlık bir ihtiyacı karşılar, felsefi sorular ise ölçümle kapanmaz.
Cevap bu bölümde: Her soru aynı soru değildir →Felsefi sorunun tek ve kesin bir cevabının olmamasına ne denir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPAçık uçlulukTahminin doğru çıktı.
Felsefi soruya farklı filozoflar birbirinden farklı ama tutarlı cevaplar verebilir. Evrensellik zamana ve mekâna bağlı olmamayı, kavramsal derinlik ise kavramın özüne inmeyi anlatır.
Cevap bu bölümde: Bir soruyu felsefi yapan beş özellik →Bir soruyu sorarken baştan doğru kabul ettiğimiz düşünceye ne ad verilir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPÖn kabulTahminin doğru çıktı.
Ön kabul, sorunun içine gizlenmiş varsayımdır; fark edilince soru da değişebilir. Öteki iki seçenek refleksif sorgulamada bakılan diğer başlıklardır.
Cevap bu bölümde: Kendi sorunu sınamak →
Konunun kavramları11 kavram
- Pratik soru
- Günlük hayatta ortaya çıkan anlık bir ihtiyacı gidermeye yönelik sorudur.
- Bilimsel soru
- Ölçülebilir olguları açıklamaya yönelik, gözlem ve deneyle cevaplanabilen sorudur.
- Felsefi soru
- Görünenin ardındaki temel ilkeleri arayan; varlığın, bilginin ve değerlerin anlamını derinlemesine soruşturan sorudur.
- Kavramsal derinlik
- Felsefi sorunun tek bir olaya değil, bir kavramın özüne ve dayandığı temellere yönelmesidir.
- Açık uçluluk
- Felsefi sorunun tek ve kesin bir cevabının olmaması, farklı ve tutarlı cevaplara açık kalmasıdır.
- Evrensellik
- Felsefi sorunun belli bir zamana ve yere bağlı kalmadan insan olmanın temel durumlarıyla ilgilenmesidir.
- Kurucu/yönlendirici olma
- Felsefi soruya verilen cevabın, ondan türeyen diğer soruları ve insanın dünya görüşünü biçimlendirmesidir.
- Tutarlılık
- Felsefi sorunun belirli bir kavramsal çerçeve içinde, aynı düşünme düzeyinde kalacak biçimde sorulmasıdır.
- Düşünce deneyi
- Bir düşünceyi sınamak için kurgulanan, zihinde yürütülen varsayımsal durumdur.
- Refleksif sorgulama
- Kişinin sorduğu soruyu amacı, ön kabulleri ve anahtar kavramları açısından yeniden düşünerek sınamasıdır.
- Ön kabul
- Bir soru sorulurken ya da bir düşünce kurulurken doğruluğu tartışılmadan baştan varsayılan düşüncedir.
Kısa tekrar
Konudan rastgele kartlar. Cevabı önce kendin düşün, sonra kartı aç.
- "Pencere kapalı mı?" ve "Günlük uyku süresi dikkat süresini etkiler mi?" soruları hangi tür sorulardır?İlki anlık bir ihtiyacı karşılayan pratik sorudur. İkincisi ölçülebilir olguları açıklamaya çalışan bilimsel sorudur.
- Bilimsel soruyu felsefi sorudan ayıran nedir?Bilimsel soru ölçülebilir olguları açıklamaya çalışır; ölçüp karşılaştırarak cevaba ulaşılır. Felsefi soru ise bakarak ya da ölçerek kapanmaz; görünenin ardındaki temel ilkeleri arar.
- Felsefi sorular hangi alanlarda anlam arayışından doğar?Varlığın, bilginin ve değerlerin anlamını derinlemesine soruşturma isteğinden doğar.
- "Adalet nedir?" felsefi bir sorudur, "Bu karar adil mi?" değildir. Neden?İlki adalet kavramının özüne ve dayandığı temellere yönelir. İkincisi yalnızca tek bir uygulamayı tartar.
- Açık uçluluk ne demektir?Felsefi sorunun tek ve kesin bir cevabının olmamasıdır. Farklı filozoflar aynı soruya farklı ama tutarlı cevaplar verebilir; her cevap yeni sorulara zemin hazırlar.
- "Su kaç derecede kaynar?" sorusu hangi özelliği taşımadığı için felsefi değildir?Açık uçluluğu taşımaz. Tek ve kesin bir cevabı vardır, cevap bulununca tartışma kapanır.
- "İdeal bir toplum nasıl olmalıdır?" ile "Bu şehrin nüfusu ne kadardır?" soruları evrensellik açısından nasıl ayrılır?İlki zamandan ve mekândan bağımsız olarak bütün insanları ilgilendirir. İkincisi belli bir yer ve zamanla sınırlıdır.
- Bir sorunun kurucu/yönlendirici olması ne anlama gelir?Ona verilen cevabın bir düşünce sistemindeki diğer soruları biçimlendirmesi demektir. "Varlığın bir amacı var mıdır?" sorusunun cevabı insanın hayat görüşünü etkiler; "Bugün ne giymeliyim?" sorusunun etkisi ise o günle sınırlıdır.
- "Ben kimim?" sorusu kişisel kimlik ve biyolojik düzeyde nasıl farklı cevaplanır?Kişisel kimlik düzeyinde hatıralar, tercihler, karakter ve bilincin sürekliliği üzerinden; biyolojik düzeyde DNA dizilimi, hücre yapısı ve organizmanın fiziksel sürekliliği üzerinden cevaplanır. Her cevap kendi düzeyinde tutarlı kalır.
- Felsefi bir soru akla dayalı bir tartışma başlatabilmek için nasıl sorulmalıdır?Belirli bir kavramsal çerçeve ya da bakış açısı içinde, aynı düşünme düzeyinde kalacak biçimde sorulmalıdır.
- Eşleştir: Adalet nedir? / Güzel nedir? / İdeal bir toplum nasıl olmalıdır? / Varlığın bir amacı var mıdır?Sırasıyla kavramsal derinlik, açık uçluluk, evrensellik ve kurucu/yönlendirici olma özelliğini öne çıkarır.
- HeLa hücreleri vakasında hangi iki değer karşı karşıya gelir?Bireyin rızası ve mahremiyeti ile insanlığın ortak tıbbi yararı karşı karşıya gelir. Henrietta Lacks’tan 1951’de rızası alınmadan alınan hücreler tıpta büyük kazanımlar sağlamış, ailesi bunu yıllar sonra tesadüfen öğrenmiştir.
- Theseus’un gemisi ve Tecrübe Makinesi neden düşünce deneyi sayılır?İkisi de gerçekte yaşanması gerekmeyen, bir düşünceyi sınamak için zihinde kurgulanan durumlardır. Tecrübe Makinesi Robert Nozick tarafından kurgulanmıştır.
- Otonom araç örneğinde araç hangi iki seçenek arasında kalır ve hangisini uygular?Ya engele çarpıp yolcusunu ya da kaldırıma çıkıp olayla ilgisiz bir yayayı tehlikeye atacaktır. Yazılımı "önce kullanıcıyı koru" ilkesiyle kodlandığı için kaldırıma yönelir.
- Refleksif sorgulamada bir soru hangi üç başlıkla sınanır?Sorunun amacı, ön kabulü ve anahtar kavramları.
- "Theseus’un gemisi hangisidir?" sorusundaki ön kabul nedir?İki gemiden birinin gerçek gemi olduğunun baştan varsayılmasıdır. Belki ikisi de, belki hiçbiri asıl gemi değildir.
- Refleksif sorgulamadan geçen sorular nasıl geliştirilir?Sokratik tartışma yöntemiyle sınanır, ardından yığılımlı biçimde yeniden kurularak daha nitelikli hâle getirilir.
KENDİNE SOR
"Bir soruyu felsefi yapan konusu değil, soruluş biçimidir." Bu görüşe katılıyor musun? Kendi seçtiğin bir konu üzerinden hem felsefi hem felsefi olmayan bir soru kurarak gerekçelendir.