Felsefenin Diğer Alanlarla İlişkisi

Şu soruları düşün: Kazanmak için kuralların boşluğundan yararlanmak ne zaman hileye dönüşür? Öğretmenin görevi bilgi aktarmak mı, düşünmeyi öğretmek mi? Kelimeler dünyayı mı anlatır, yoksa dünyayı biz kelimelerle mi kurarız? Birincisi sporla, ikincisi eğitimle, üçüncüsü dille ilgili. Üçü de felsefi bir soru. Hiçbiri bir laboratuvarda deneyle ya da bir sözlüğe bakarak kapanmaz; her biri o alanın temelindeki bir kavramı, yani hileyi, öğretmeyi, anlamı yeniden düşünmeyi ister.

İnsan hayatına dokunan hemen her konu felsefenin de konusudur. Ahlaktan siyasete, dinden sanata, bilimden dile, eğitimden kültüre ve spora kadar uzanan geniş bir alanda felsefe soru sorar ve cevap arar. Belli bir alana yönelen sorular zamanla bir araya gelir ve kendi felsefe disiplinini oluşturur. Felsefe bu disiplinlerde ilgilendiği alanın hangi kavramlarla düşündüğünü, nasıl bir yol izlediğini ve neye ulaşmak istediğini masaya yatırır. Amacı o alanı anlaşılır kılmaktır. Örneğin bir futbolcu kuralları bilir; spor üzerine düşünen bir filozof ise o kuralların neden adil sayıldığını sorar.

Gündelik hayatta karşına çıkan pek çok soru aslında bir felsefe disiplininin kapısını çalar. Rüyanda gördüğün ağaç da bir anlamda var mıdır, yoksa yalnızca bahçedeki ağaç mı gerçekten vardır? Sosyal medyada okuduğun bir haberin doğru olduğunu neye göre anlarsın? Arkadaşın sınavda kopya çekerken görmezden gelmek seni de sorumlu yapar mı? Herkesin çok beğendiği bir şarkıyı beğenmiyorsan zevkin mi yanlıştır? Seçimle gelmiş bir yönetimi meşru kılan nedir? Ağaç sorusu seni varlık felsefesine, haber sorusu bilgi felsefesine, kopya sorusu ahlak felsefesine, şarkı sorusu estetiğe, yönetim sorusu siyaset felsefesine götürür. Her disiplin insanın temel sorularından birinin peşine düşer:

Tabloya bütün olarak bakınca felsefenin ne yaptığı görünür: İnsanın evrenle, bilgiyle ve hayatla ilgili temel problemlerini dağınık bırakmaz, onları sistemli biçimde anlamaya çalışır.

Bir gece dört kişi aynı yıldızlı gökyüzüne bakıyor. Bilim insanı bir yıldızın uzaklığını hesaplamak için ölçüm yapmayı düşünüyor. Ressam o gecenin rengini tuvaline taşımak istiyor. İnançlı biri gökyüzündeki düzende yaratıcının izini görüyor. Filozof ise başka bir yerden soruyor: “Evren neden var? Hiç olmayabilir miydi?”

Dördü de aynı şeye bakıyor. Dördünün yaptığı da insanın evreni, hayatı ve kendini anlama çabasının bir parçası. İnsan gerçeği kavramaya çalışırken bu dört alanın hepsinden yararlanır; her biri onun nasıl düşündüğünü, neye değer verdiğini ve nasıl yaşadığını etkiler. Ama dördü aynı işi yapmaz. Neye ulaşmak istedikleri, hangi yolu izledikleri ve bilgilerini nereden aldıkları farklıdır.

Bilim ile felsefe aynı temele, akla yaslanır. Yine de varlığa farklı yerden bakarlar. Yıldızın uzaklığını ölçen bilim insanı o anda evrenin neden var olduğunu sormaz; yıldızın yalnızca ölçülebilen bir yönüyle ilgilenir. Filozof ise yıldızı da gökyüzünü de evrenin bütünü içinde düşünür:

Yıldızın uzaklığını kim ölçerse ölçsün, aynı yöntemi izlediğinde aynı sonuca ulaşır. Bilimsel bilginin herkes için geçerli kabul edilmesine genelgeçerlik denir. Filozofun “Evren neden var?” sorusunda ise böyle bir ölçüm yoktur. Felsefe gerekçe üretir ama kesin kanıt sunamaz. Bu yüzden aynı soruya birbirinden farklı ama gerekçeli cevaplar verilir.

Gökyüzündeki düzende yaratıcının izini gören kişiyle o gecenin rengini tuvale taşıyan ressam akıl yürütmekten çok sezer ve hisseder. Din ve sanat ağırlığını akla değil, sezgiye ve duyguya verir. Din bilgisini vahiye ve kutsal metinlere dayandırır; insanın manevi ihtiyaçlarına karşılık verir. Sanat ise hayal gücüyle ve yaratıcılıkla duyguyu estetik bir biçime dönüştürür. Bir ressamın tuvali, bir hattatın harfleri ya da bir bestecinin ezgisi seni bir şey öğretmek için değil, güzelle karşılaştırmak ve etkilemek için oradadır.

Felsefe bu üç alanın her biriyle hem ortak noktalar paylaşır hem de onlardan ayrılır:

Bu tabloyu felsefe tarafından okuyunca şu görünür: Felsefe akla dayanır, ele aldığı her konuya eleştirel yaklaşır, bilgiye ulaşmayı amaçlar ve ürünü olan düşünce soyuttur.

Gökyüzüne bakan dört kişiye dönelim. Bilim insanı ölçer, ressam resmeder, inançlı kişi anlamlandırır, filozof sorgular. Dördü aynı geceye bakar ama oraya dört ayrı yoldan ulaşır.