Felsefenin Diğer Alanlarla İlişkisi
Aynı gökyüzüne bakan bir bilim insanı, bir ressam, bir inanan ve bir filozof neden aynı şeyi görmez?
OKUMADAN ÖNCE TAHMİN ET
Cevaplarını konunun sonunda göreceksin.
Felsefenin dokunmadığı alan var mı?
Şu soruları düşün: Kazanmak için kuralların boşluğundan yararlanmak ne zaman hileye dönüşür? Öğretmenin görevi bilgi aktarmak mı, düşünmeyi öğretmek mi? Kelimeler dünyayı mı anlatır, yoksa dünyayı biz kelimelerle mi kurarız? Birincisi sporla, ikincisi eğitimle, üçüncüsü dille ilgili. Üçü de felsefi bir soru. Hiçbiri bir laboratuvarda deneyle ya da bir sözlüğe bakarak kapanmaz; her biri o alanın temelindeki bir kavramı, yani hileyi, öğretmeyi, anlamı yeniden düşünmeyi ister.
İnsan hayatına dokunan hemen her konu felsefenin de konusudur. Ahlaktan siyasete, dinden sanata, bilimden dile, eğitimden kültüre ve spora kadar uzanan geniş bir alanda felsefe soru sorar ve cevap arar. Belli bir alana yönelen sorular zamanla bir araya gelir ve kendi felsefe disiplinini oluşturur. Felsefe bu disiplinlerde ilgilendiği alanın hangi kavramlarla düşündüğünü, nasıl bir yol izlediğini ve neye ulaşmak istediğini masaya yatırır. Amacı o alanı anlaşılır kılmaktır. Örneğin bir futbolcu kuralları bilir; spor üzerine düşünen bir filozof ise o kuralların neden adil sayıldığını sorar.
Felsefenin alt disiplinleri
Gündelik hayatta karşına çıkan pek çok soru aslında bir felsefe disiplininin kapısını çalar. Rüyanda gördüğün ağaç da bir anlamda var mıdır, yoksa yalnızca bahçedeki ağaç mı gerçekten vardır? Sosyal medyada okuduğun bir haberin doğru olduğunu neye göre anlarsın? Arkadaşın sınavda kopya çekerken görmezden gelmek seni de sorumlu yapar mı? Herkesin çok beğendiği bir şarkıyı beğenmiyorsan zevkin mi yanlıştır? Seçimle gelmiş bir yönetimi meşru kılan nedir? Ağaç sorusu seni varlık felsefesine, haber sorusu bilgi felsefesine, kopya sorusu ahlak felsefesine, şarkı sorusu estetiğe, yönetim sorusu siyaset felsefesine götürür. Her disiplin insanın temel sorularından birinin peşine düşer:
| Disiplin | Peşine düştüğü sorular |
|---|---|
| Varlık felsefesi | Gerçekten var olan bir şey var mı? Varsa o nedir? |
| Bilgi felsefesi | Bir şeyi bilebilir miyiz? Bilgi nereden gelir? Doğru olduğunu neye göre anlarız? |
| Ahlak felsefesi | Herkes için geçerli bir ahlak yasası var mı? Özgür olmayan biri sorumlu tutulabilir mi? |
| Estetik ve sanat felsefesi | Güzellik nedir? Herkesin katılacağı ortak estetik yargılar olabilir mi? |
| Siyaset felsefesi | Devlet nasıl ortaya çıkmıştır? İktidar neye dayanarak meşru olur? İdeal toplum düzeni nasıldır? |
| Din felsefesi | Tanrı var mıdır? Evrenin yapısı nasıldır? Ruh ölümsüz müdür? |
| Bilim felsefesi | Bilim nedir? Hangi yöntemle ilerler? |
Tabloya bütün olarak bakınca felsefenin ne yaptığı görünür: İnsanın evrenle, bilgiyle ve hayatla ilgili temel problemlerini dağınık bırakmaz, onları sistemli biçimde anlamaya çalışır.
Felsefe, bilim, din ve sanat
Bir gece dört kişi aynı yıldızlı gökyüzüne bakıyor. Bilim insanı bir yıldızın uzaklığını hesaplamak için ölçüm yapmayı düşünüyor. Ressam o gecenin rengini tuvaline taşımak istiyor. İnançlı biri gökyüzündeki düzende yaratıcının izini görüyor. Filozof ise başka bir yerden soruyor: “Evren neden var? Hiç olmayabilir miydi?”
Dördü de aynı şeye bakıyor. Dördünün yaptığı da insanın evreni, hayatı ve kendini anlama çabasının bir parçası. İnsan gerçeği kavramaya çalışırken bu dört alanın hepsinden yararlanır; her biri onun nasıl düşündüğünü, neye değer verdiğini ve nasıl yaşadığını etkiler. Ama dördü aynı işi yapmaz. Neye ulaşmak istedikleri, hangi yolu izledikleri ve bilgilerini nereden aldıkları farklıdır.
Bilim ile felsefe aynı temele, akla yaslanır. Yine de varlığa farklı yerden bakarlar. Yıldızın uzaklığını ölçen bilim insanı o anda evrenin neden var olduğunu sormaz; yıldızın yalnızca ölçülebilen bir yönüyle ilgilenir. Filozof ise yıldızı da gökyüzünü de evrenin bütünü içinde düşünür:
| Ölçüt | Bilim | Felsefe |
|---|---|---|
| Varlığa bakış | Belli bir yönünü ele alır, parçalara ayırarak inceler | Parçalamadan, bütünüyle kavramaya çalışır |
| Konu | Gözlemlenebilen, deney yapılabilen olgular | Bilgi, değer, anlam, ahlak, din, sanat |
| Yöntem | Gözlem, deney, ölçüm | Akıl yürütme, tartışma, gerekçe üretme |
| Sonuç | Kanıtlanabilir, test edilebilir; genelgeçer | Kesin kanıt yok; aynı soruya birden çok gerekçeli görüş |
Yıldızın uzaklığını kim ölçerse ölçsün, aynı yöntemi izlediğinde aynı sonuca ulaşır. Bilimsel bilginin herkes için geçerli kabul edilmesine genelgeçerlik denir. Filozofun “Evren neden var?” sorusunda ise böyle bir ölçüm yoktur. Felsefe gerekçe üretir ama kesin kanıt sunamaz. Bu yüzden aynı soruya birbirinden farklı ama gerekçeli cevaplar verilir.
Gökyüzündeki düzende yaratıcının izini gören kişiyle o gecenin rengini tuvale taşıyan ressam akıl yürütmekten çok sezer ve hisseder. Din ve sanat ağırlığını akla değil, sezgiye ve duyguya verir. Din bilgisini vahiye ve kutsal metinlere dayandırır; insanın manevi ihtiyaçlarına karşılık verir. Sanat ise hayal gücüyle ve yaratıcılıkla duyguyu estetik bir biçime dönüştürür. Bir ressamın tuvali, bir hattatın harfleri ya da bir bestecinin ezgisi seni bir şey öğretmek için değil, güzelle karşılaştırmak ve etkilemek için oradadır.
Felsefe bu üç alanın her biriyle hem ortak noktalar paylaşır hem de onlardan ayrılır:
| Alan | Felsefeyle ortak noktası | Felsefeden farkı |
|---|---|---|
| Bilim | Evren, insan ve yaşam hakkında açıklayıcı bilgi arar; akla dayanır; sistemli bir araştırmanın ürünüdür | Deney ve gözlemle incelenebilen olgulara yönelir; varlığı parçalara ayırır |
| Din | İnsanı, evreni, hayatın anlamını ve önemini konu edinir | İnanca ve vahye dayanır; bilgileri kesindir ve sorgulanmadan inanılır |
| Sanat | Ulaşılan sonuçlar özneldir ve yaratıcı hayal gücünün ürünüdür | Duyguya ve coşkuya dayanır; güzele ulaşmak ister; ürünü olan eser somuttur |
Bu tabloyu felsefe tarafından okuyunca şu görünür: Felsefe akla dayanır, ele aldığı her konuya eleştirel yaklaşır, bilgiye ulaşmayı amaçlar ve ürünü olan düşünce soyuttur.
Gökyüzüne bakan dört kişiye dönelim. Bilim insanı ölçer, ressam resmeder, inançlı kişi anlamlandırır, filozof sorgular. Dördü aynı geceye bakar ama oraya dört ayrı yoldan ulaşır.
Başta sorduklarımız3 soru
Bir şeyi bilip bilemeyeceğimizi ve bilginin nereden geldiğini soran felsefe disiplini hangisidir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPBilgi felsefesiTahminin doğru çıktı.
Bilgi felsefesi bilginin imkânını, kaynağını ve doğruluğunun ölçütünü sorgular. Varlık felsefesi neyin gerçekten var olduğunu, bilim felsefesi bilimin yöntemini sorar.
Cevap bu bölümde: Felsefenin alt disiplinleri →Din bilgisini en çok neye dayandırır?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPVahye ve kutsal metinlereTahminin doğru çıktı.
Din bilgisini vahiy ve kutsal metinlerden alır. Gözlem ve deney bilimin, akıl yürütme ve tartışma felsefenin yoludur.
Cevap bu bölümde: Felsefe, bilim, din ve sanat →Bilimsel bilgiyi felsefi bilgiden ayıran özellik hangisidir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPGenelgeçer olmasıTahminin doğru çıktı.
Bilimsel sonuçlar test edilip herkes için geçerli kabul edilir; felsefe ise gerekçe üretir ama kesin kanıt sunamaz. Akla dayanmak ve sistemli olmak bilimle felsefenin ortak noktalarıdır.
Cevap bu bölümde: Felsefe, bilim, din ve sanat →
Konunun kavramları14 kavram
- Felsefe disiplini
- Felsefenin belli bir alana yönelen sorularından doğan ve o alanın kavramlarını, yöntemlerini ve amaçlarını inceleyen alt dalıdır.
- Varlık felsefesi
- Bir şeyin gerçekten var olup olmadığını ve varsa ne olduğunu soruşturan felsefe disiplinidir.
- Bilgi felsefesi
- İnsanın bilgiye ulaşıp ulaşamayacağını, bilginin nereden geldiğini ve doğruluğunun neyle ölçüleceğini soruşturan felsefe disiplinidir.
- Ahlak felsefesi
- Herkes için geçerli bir ahlak yasasının bulunup bulunmadığını, özgürlükle sorumluluğun nasıl bağlandığını soruşturan felsefe disiplinidir.
- Estetik
- Güzelin ne olduğunu ve güzellik hakkında herkesin paylaşabileceği yargılara varılıp varılamayacağını soruşturan felsefe disiplinidir; sanat felsefesiyle birlikte ele alınır.
- Siyaset felsefesi
- Devletin nasıl doğduğunu, iktidarın hangi durumda meşru olduğunu ve en iyi toplum düzeninin ne olduğunu soruşturan felsefe disiplinidir.
- Din felsefesi
- Tanrı’nın varlığı, evrenin yapısı ve ruhun ölümsüzlüğü gibi metafizik sorunları akıl yoluyla soruşturan felsefe disiplinidir.
- Bilim felsefesi
- Bilimin ne olduğunu ve hangi yöntemle bilgi ürettiğini soruşturan felsefe disiplinidir.
- Bilim
- Varlığın belli bir yönünü gözlem, deney ve ölçümle inceleyip sınanabilir sonuçlara ulaşan bilgi alanıdır.
- Din
- Vahye ve kutsal metinlere dayanan, insanın manevi yönüne seslenen inanç alanıdır.
- Sanat
- Hayal gücü ve yaratıcılıkla duyguları estetik biçimde ifade eden, güzele ulaşmayı amaçlayan insan etkinliğidir.
- Genelgeçerlik
- Bir bilginin belli kişilere göre değişmeden herkes için geçerli kabul edilmesidir.
- Vahiy
- Dinî bilginin kaynağı olarak Tanrı’dan gelen bildiridir.
- Sezgi
- Akıl yürütmeye başvurmadan bir şeyi doğrudan kavramadır.
Kısa tekrar
Konudan rastgele kartlar. Cevabı önce kendin düşün, sonra kartı aç.
- Felsefe disiplinleri nasıl ortaya çıkmıştır?Felsefe ahlaktan siyasete, sanattan spora kadar pek çok alana soru yöneltir. Belli bir alana yönelen sorular bir araya gelerek o alanın felsefe disiplinini oluşturur.
- Felsefe, disiplinlerinin ilgilendiği alanlarla ne yapar?O alanın hangi kavramlarla düşündüğünü, hangi yolu izlediğini ve neye ulaşmak istediğini inceler; böylece alanı anlaşılır kılmaya çalışır.
- "Varlık var mıdır, varsa nedir?" sorusu hangi disiplinin sorusudur?Varlık felsefesinin sorusudur.
- Bilgi felsefesi hangi sorular üzerinde durur?İnsanın bilgiye ulaşıp ulaşamayacağını, bilginin nereden geldiğini ve doğru olup olmadığının neyle ölçüleceğini soruşturur.
- "Özgürlük ile sorumluluk arasında nasıl bir ilişki vardır?" sorusu hangi disipline aittir?Ahlak felsefesine aittir. Bu disiplin herkes için geçerli bir ahlak yasasının bulunup bulunmadığını da soruşturur.
- Estetik ve sanat felsefesi neyi tartışır?Güzelin ne olduğunu ve güzellik hakkında herkesin paylaşabileceği yargılara varılıp varılamayacağını soruşturur.
- Eşleştir: devletin kökeni / ruhun ölümsüzlüğü / bilimin yöntemi.Devletin kökeni siyaset felsefesine, ruhun ölümsüzlüğü din felsefesine, bilimin yöntemi bilim felsefesine aittir.
- Din felsefesi hangi sorunlara odaklanır?Tanrı’nın varlığı, evrenin yapısı ve ruhun ölümsüzlüğü gibi metafizik sorunlara odaklanır.
- Bilim felsefesi neyi sorgular?Bilimin ne olduğunu ve hangi yöntemle ilerlediğini soruşturur.
- Bilim ve felsefe varlığa bakış bakımından nasıl ayrılır?Bilim varlığın belli bir yönünü ele alır ve onu parçalara ayırarak inceler. Felsefe ise varlığı parçalamadan, bütünüyle kavramaya çalışır.
- Bilimsel bilgi neden genelgeçer kabul edilir?Gözlem, deney ve ölçümle elde edilir; kanıtlanabilir ve test edilebilir sonuçlara dayanır.
- Bilim kanıtlanabilir sonuçlara ulaşırken felsefede aynı soruya neden birden çok görüş bulunur?Felsefe tartışarak ve akıl yürüterek gerekçe üretir ama kesin kanıt sunamaz; bu yüzden aynı soruya farklı gerekçeli cevaplar verilebilir.
- Din ve felsefe dayandıkları kaynak bakımından nasıl ayrılır?Felsefe akla dayanır ve konularına eleştirel yaklaşır. Din ise inanca ve vahye dayanır; bilgileri kesindir ve sorgulanmadan inanılır.
- Din ile felsefenin ortak noktası nedir?İkisi de insanı, evreni, hayatın anlamını ve önemini konu edinir.
- Felsefe ile sanat hangi bakımdan benzer, hangi bakımlardan ayrılır?İkisinde de ulaşılan sonuçlar özneldir ve yaratıcı hayal gücünün ürünüdür. Felsefe akla dayanır, bilgiye ulaşmak ister ve ürünü soyut bir düşüncedir; sanat duyguya ve coşkuya dayanır, güzele ulaşmak ister ve ürünü somut bir eserdir.
- Din ve sanat bilgiye ulaşırken neye ağırlık verir?Akıldan çok sezgiye ve duyguya ağırlık verir.
KENDİNE SOR
Aynı olay hakkında bilim, felsefe, din ve sanat farklı şeyler söylüyorsa bunlardan biri yanlış mı olur, yoksa her biri başka bir soruya mı cevap verir? Bir örnek üzerinden gerekçelendir.