Felsefi Düşüncenin Gelişimi
Birbirini hiç tanımayan insanlar aynı yüzyılda benzer soruları sormaya başladıysa felsefe gerçekten tek bir yerde mi doğdu?
OKUMADAN ÖNCE TAHMİN ET
Cevaplarını konunun sonunda göreceksin.
Felsefe nasıl doğdu?
MÖ 6. yüzyıla gidelim. Thales evrenin ve varlıkların nasıl ortaya çıktığını soruyor. Aynı yüzyılda Çin’de Kung-Fu-Tzu, hanedan kavgalarıyla sarsılan bir toplumda düzenin nasıl kurulacağını düşünüyor. Hindistan’da Siddhartha Gautama varlığın özünü ve insanın nasıl yaşaması gerektiğini sorguluyor. Bu üç insan birbirini tanımıyor, aynı dili konuşmuyor. Yine de üçü de akla dayanarak sorular soruyor.
Bu üç sahne aynı şeyi gösterir: Felsefe bir sabah, bir şehirde aniden başlamadı. Arkasında farklı toplumların yüzyıllar boyunca biriktirdiği bilgi vardı. Bu birikimi büyüten en önemli adım yazı oldu. Söz unutulur, yazılan kalır. Yazı sayesinde insan, evreni akılla açıklama çabasında kendinden öncekilerin bıraktığı yerden devam edebildi.
Peki bu birikim nereden geldi? Köklerin Çin’de, Hindistan’da, İran’da, Mısır’da ve Sümer, Babil gibi Mezopotamya medeniyetlerinde olduğu düşünülür. Bu toplumların inançları, mitolojileri, doğayı yorumlama biçimleri ve kurdukları toplum düzeni felsefeye zemin oldu. Bu birikime katkı veren pek çok toplum var. Düşünceyi bir düzene, bir sisteme kavuşturan ise Antik Yunan felsefesi oldu.
MÖ 6. yüzyıl - MS 2. yüzyıl
Bir Çinli düşünürle bir Yunanlı düşünüre aynı soruyu sorabildiğini düşün: “Seni en çok ne meşgul ediyor?” Çinli muhtemelen insanların bir arada nasıl düzgün yaşayacağından söz ederdi. Yunanlı ise evrenin neyden ve nasıl çıktığını, doğada olup bitenlerin nedenini anlatırdı.
Bu dönemde felsefenin Yunan, Çin ve Hint medeniyetlerinde aynı zamanlarda ortaya çıktığı ileri sürülür. Üçü de soru soruyordu ama ağırlık verdikleri yer farklıydı:
| Gelenek | Ağırlık verdiği konular |
|---|---|
| Çin ve Hint | Varlığın özü; toplumsal hayat ve ahlak kuralları; inancın önemi, ahlakla inanç arasındaki bağ |
| Antik Yunan | Evrenin ve varlıkların nedenleri; doğa olaylarının açıklanması; bilgi, erdem, politika |
Çin’de felsefi düşünce bir arayıştan doğdu. MÖ 770-476 arasında hanedanlar arasındaki kavgalar toplumu kaosa sürükledi; düşünürler bu karmaşadan çıkış yolu aradı. Yunan dünyasında da siyasal hayat değişiyordu: MÖ 6-5. yüzyıllarda Atina doğrudan demokrasiye geçti.
MS 2. yüzyıl - MS 15. yüzyıl
529 yılında Bizans İmparatoru Justinianus, Atina’daki Platoncu felsefe okulunu, Akademi’yi kapattırdı. Felsefe tarihi bu olayı yeni bir dönemin eşiği sayar.
Bu yeni dönemde düşünürlerin önündeki en büyük soru Tanrı ve inanç oldu. Felsefe artık dinlerle yan yana, onlarla etkileşerek ilerliyordu. Hristiyan felsefesi dinî otoritenin yönlendirmesinden çıkamadı.
İslam dünyasında tablo farklıydı. Müslüman düşünürler Antik Yunan’dan, Hindistan’dan, Mısır’dan, Babil’den ve Çin’den gelen düşünsel mirası buldu. Bu mirası saklamakla yetinmediler; okudular, yorumladılar, yeni eserler yazdılar. 8 ile 13. yüzyıllar İslam felsefesinin en verimli dönemi oldu. Matematik, geometri, ahlak ve metafizik bu dönemde öne çıkan alanlardı. Bağdat’taki Beytülhikme bu çalışmanın merkezlerinden biriydi. Burada farklı medeniyetlerin eserleri çevrildi, bilim insanları fikirlerini tartıştı. Bu emeğin ürünlerinin büyük kısmı daha sonra çeviri ve yorumlar aracılığıyla Batı’ya ulaştı.
15-17. yüzyıl
1453’te İstanbul fethedildi. Kentteki düşünürler Batı ile daha sık temas kurdu. Ellerindeki Antik Yunan felsefesi ve İslam düşüncesi birikimi Avrupa’ya yayıldı. Bu, İtalya’da başlamış olan Rönesans’a hız kattı.
Bu yüzyıllarda Avrupa’da güç dengesi değişti. Kilisenin sözü eskisi kadar geçmedi; güç devlete kaydı ve ulus devlet fikri öne çıktı. İnsan aklına daha çok güvenmeye başladı. Bilimdeki yeni bulgular, doğayı metafizik açıklamalarla anlatma alışkanlığını sarstı. Hedef artık doğayı akıl yoluyla denetim altına almaktı.
Merkezde Tanrı ve inanç değil, insan vardı. Hümanizm insanı evrenin merkezine yerleştirdi ve onu yüceltti. Modern bilim doğdu; bilim insanları doğayı incelemek için yeni yöntemler aradı. 1543’te Copernicus, Batlamyus’un Dünya merkezli evren anlayışının karşısına Güneş merkezli bir evren koydu. 1620’de Bacon, doğayı keşfetmenin yeni yolu olarak tümevarımı önerdi. Bu arada Gutenberg matbaayı icat etmişti. 1517’de Martin Luther 95 Tez’ini kilise kapısına astı ve Reform hareketini tetikledi.
18-19. yüzyıl
Neye inanacağına, nasıl yaşayacağına kim karar vermeli? Gelenek mi, hükümdar mı, yoksa sen mi? Bu yüzyılların düşünürleri son seçeneği öne çıkardı: İnsan, başkasının kılavuzluğuna ihtiyaç duymadan kendi aklıyla yolunu bulmalı, hayatını kendi aklıyla aydınlatmalıydı.
Bu fikir sorgulamayı geleneklere ve siyasi otoritelere yöneltti. Siyasetin ve toplumun sorunları felsefenin gündemine yerleşti. İnsanlar düşündüklerini daha özgürce söyleyebilir oldu. Fikirleri halka taşıyanlar aydınlar ve yazarlardı. 1751’de Diderot ve arkadaşlarının yayımladığı Ansiklopedi, bilgiyi geniş halk kitlelerinin önüne serdi.
Dünya başka açılardan da değişiyordu. 1764’te İngiltere’de iplik eğirme makinesi icat edildi ve Sanayi Devrimi başladı. 1776’da Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi yayımlandı, 1789’da Fransız Devrimi yaşandı. 1848’de Karl Marx Komünist Manifesto’yu yazdı.
20. yüzyıl
1914-1918 arasında Birinci Dünya Savaşı, 1929’da dünyayı saran Büyük Buhran, 1939-1945 arasında İkinci Dünya Savaşı… Otuz yılı biraz aşan bir sürede yaşanan bu olaylar dünyayı derinden sarstı. Ardından 1945’te Birleşmiş Milletler kuruldu, 1948’de İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi kabul edildi.
Toplumu, siyaseti ve ekonomiyi bu kadar değiştiren gelişmeler felsefenin yönünü de belirledi. Filozoflar eski sorunlara yeni yollardan yaklaştı. Felsefeyle diğer disiplinler arasındaki sınırlar netleşti. Birbirinden farklı düşünce akımları doğdu, pek çok felsefi ekol ortaya çıktı. Yüzyılın sonunda, 1992’de internet sunucularının kişisel kullanıma açılması bilgiye ulaşmayı kolaylaştırdı.
Kronolojiden seçmeler
| Tarih | Olay |
|---|---|
| MÖ 624-546 | Thales, İlk Çağ filozofu |
| MÖ 563-483 | Siddhartha Gautama, Hint filozof |
| MÖ 551-479 | Kung-Fu-Tzu, Çinli filozof |
| 529 | Atina’daki Akademi kapatılıyor |
| 754-775 | Bağdat’ta Beytülhikme kuruluyor |
| 1400’ler | Rönesans İtalya’dan Avrupa’ya yayılıyor |
| 1445 | Gutenberg matbaayı icat ediyor |
| 1453 | İstanbul’un Fethi |
| 1517 | Luther 95 Tez’ini kilise kapısına asıyor |
| 1620 | Bacon tümevarımı yeni bir yöntem olarak öneriyor |
| 1751 | Diderot ve arkadaşları Ansiklopedi’yi yayımlıyor |
| 1789 | Fransız Devrimi |
Dünya felsefe gelenekleri
Bir dünya haritasına felsefenin doğduğu yerleri işaretlemeye çalıştığını düşün. Tek bir nokta koyamazsın. MÖ 6-4. yüzyıllarda Çin’e, Hindistan’a, İran’a, Mezopotamya’ya ve Akdeniz’in çevresine ayrı ayrı işaret koyman gerekir. Bu bölgelerde yaşayan insanlar evreni, insanı, toplumu ve değerleri düşündü. Dinlerin ve mitolojilerin anlattıklarının yanına yeni bir yol ekledi: felsefe.
Bu yüzden felsefe tek bir halkın ya da tek bir coğrafyanın icadı sayılamaz. Kökleri, insanın kim olduğunu ve neyin içinde yaşadığını merak ettiği antik çağlara kadar uzanır. Zamanla farklı felsefe gelenekleri oluştu: Çin felsefesi, Hint felsefesi, Antik Yunan felsefesi, Türk-İslam felsefesi, Alman felsefesi, Fransız felsefesi, Anglosakson felsefesi ve Amerikan felsefesi. Her yeni filozof ve her yeni akım bu birikime bir şey ekledi; felsefe böyle zenginleşti.
Başta sorduklarımız3 soru
Düşünceyi bir sisteme kavuşturan felsefe geleneği hangisidir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPAntik Yunan felsefesiTahminin doğru çıktı.
Felsefenin kökleri pek çok eski uygarlığa uzanır, ama düşünceyi sistemli hâle getiren Antik Yunan felsefesidir.
Cevap bu bölümde: Felsefe nasıl doğdu? →Önceki uygarlıkların düşünsel mirasını yorumlayarak yeni eserler veren gelenek hangisidir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPİslam felsefesiTahminin doğru çıktı.
İslam düşünürleri Yunan, Hint ve başka uygarlıkların mirasını okuyup yorumladı ve özgün eserler yazdı. Aynı dönemde Hristiyan felsefesi dinî otoriteye bağlı kaldı.
Cevap bu bölümde: MS 2. yüzyıl - MS 15. yüzyıl →İnsanı evrenin merkezine koyup yücelten düşünce hangisidir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPHümanizmTahminin doğru çıktı.
Rönesans döneminde merkeze Tanrı ve inanç yerine insan yerleşti; bu düşünceye hümanizm denir. Reform kiliseye yönelik bir hareket, modern bilim ise doğayı inceleyen yeni yöntemlerdir.
Cevap bu bölümde: 15-17. yüzyıl →
Konunun kavramları14 kavram
- Mitoloji
- Bir toplumun evreni, doğayı ve insanı tanrılar ve kahramanlar üzerinden anlatan efsaneler bütünüdür.
- Felsefe geleneği
- Belli bir kültür ya da coğrafyada zaman içinde gelişen, kendine özgü soruları ve yaklaşımları olan felsefi birikimdir.
- Antik Yunan felsefesi
- Antik Yunan’da gelişen ve felsefeyi sistemli hâle getiren düşünce geleneğidir.
- Hristiyan felsefesi
- Hristiyan inancının Tanrı ve iman anlayışını düşüncenin merkezine yerleştiren felsefedir.
- İslam felsefesi
- İslam dünyasında gelişen, önceki uygarlıkların düşünsel mirasını yorumlayarak özgün eserler ortaya koyan felsefedir.
- Beytülhikme
- Bağdat’ta kurulan, çeviri ve bilimsel çalışmaların yapıldığı ilim merkezidir.
- Rönesans
- İtalya’da başlayıp 1400’lerde Avrupa’ya yayılan, sanatta, bilimde ve düşüncede canlanmayı ifade eden yeniden doğuş hareketidir.
- Hümanizm
- İnsanı evrenin merkezine koyan ve onu yücelten düşüncedir.
- Reform
- 16. yüzyılda Katolik Kilisesi’nin otoritesine karşı başlayan dinî yenilenme hareketidir.
- Modern bilim
- Doğayı akıl ve yeni bilimsel yöntemlerle açıklamaya çalışan bilim anlayışıdır.
- Ulus devlet
- Egemenliğini ortak bir kimlik etrafında birleşen ulustan alan devlet biçimidir.
- Sanayi Devrimi
- Üretimde insan ve hayvan gücünün yerini makinelerin aldığı ekonomik ve toplumsal dönüşümdür.
- Ansiklopedi
- Farklı alanlardaki bilgileri bir araya toplayıp düzenli biçimde sunan kapsamlı eserdir.
- Felsefi ekol
- Ortak ilke ve yaklaşımları paylaşan filozofların oluşturduğu düşünce akımıdır.
Kısa tekrar
Konudan rastgele kartlar. Cevabı önce kendin düşün, sonra kartı aç.
- Thales, Kung-Fu-Tzu ve Siddhartha Gautama örneği felsefenin doğuşu hakkında ne gösterir?Felsefe tek bir yerde ve bir anda doğmamıştır. Farklı toplumlarda yüzyıllar boyunca biriken bilgiden beslenmiştir. Yazı, bu birikimin saklanıp aktarılmasını sağlayarak süreci hızlandırmıştır.
- Felsefe ortaya çıktığında mitolojinin yerini bir anda mı aldı?Hayır. Mitolojiler ve dinlerin sunduğu açıklamalar felsefeye zemin hazırlamıştır. Felsefe onları bir kenara atmadan, yanlarına akla dayanan yeni bir düşünme yolu olarak eklenmiştir.
- Eşleştir: Thales, Kung-Fu-Tzu, Siddhartha Gautama. Hangisi hangi felsefe geleneğine aittir?Thales Antik Yunan, Kung-Fu-Tzu Çin, Siddhartha Gautama Hint felsefe geleneğine aittir.
- Çin ve Hint felsefesi ile Antik Yunan felsefesinin ağırlık verdiği konular nasıl ayrışır?Çin ve Hint felsefesi varlığın özüne, toplumsal hayata, ahlaka ve ahlakla inanç arasındaki bağa yönelmiştir. Antik Yunan felsefesi ise evrenin ve varlıkların nedenlerini, doğa olaylarını, bilgi, erdem ve politikayı sorgulamıştır.
- MS 2-15. yüzyıllarda Hristiyan felsefesinin konusu ve sınırı neydi?Merkezinde Tanrı ve inanç vardı. Düşünce dinî otoritenin yönlendirmesinin dışına çıkamadı.
- Aynı dönemde İslam felsefesini Hristiyan felsefesinden ayıran neydi?İslam felsefesi devraldığı Antik Yunan, Hint, Mısır, Babil ve Çin mirasını yalnızca saklamadı; yorumlayarak özgün eserler ortaya koydu ve bu birikimi çeviri ve yorumlarla Batı’ya ulaştırdı.
- İslam felsefesinin en verimli dönemi hangi yüzyıllardır ve hangi alanlar öne çıkmıştır?8 ile 13. yüzyıllar arasıdır. Matematik, geometri, ahlak ve metafizik öne çıkan alanlardır.
- Beytülhikme nerede kuruldu ve orada neler yapıldı?Bağdat’ta kuruldu. Farklı medeniyetlerin eserleri çevrildi, bilim insanları fikir alışverişinde bulundu.
- İstanbul’un Fethi ile Rönesans arasında nasıl bir bağ vardır?Fetihle kentteki düşünürlerin Batı ile teması arttı. Antik Yunan ve İslam düşüncesinin birikimi Avrupa’ya yayıldı ve Rönesans hızlandı.
- MS 2-15. yüzyıllarda düşüncenin merkezinde Tanrı ve inanç vardı. Hümanizm bu merkeze neyi koydu?İnsanı koydu. Hümanizm insanı evrenin merkezine yerleştirip yüceltti.
- 15-17. yüzyıllarda Avrupa’da güç dengesi nasıl değişti?Kilisenin otoritesi zayıfladı, devletin gücü arttı ve ulus devlet fikri öne çıktı.
- Batlamyus, Copernicus ve Bacon örnekleri modern bilimin doğuşunu nasıl gösterir?Batlamyus’un Dünya merkezli evren anlayışının karşısına Copernicus Güneş merkezli bir evren koydu; Bacon doğayı keşfetmek için tümevarımı yeni bir yöntem olarak önerdi. Doğa artık metafizik açıklamalarla değil, akıl ve yeni yöntemlerle anlaşılmaya çalışıldı.
- 1517’de Martin Luther’in 95 Tez’ini kilise kapısına asması hangi hareketi tetikledi?Reform hareketini tetikledi.
- 18-19. yüzyıllarda felsefi düşünce halka nasıl ulaştı?Bu dönemde insanın kendi aklıyla yolunu bulması gerektiği fikri öne çıktı. Aydınlar ve yazarlar bu fikirleri halka taşıdı. 1751’de Diderot ve arkadaşlarının yayımladığı Ansiklopedi bilgiyi geniş halk kitlelerine yaydı.
- Sanayi Devrimi hangi gelişmeyle, nerede başladı?1764’te İngiltere’de iplik eğirme makinesinin icadıyla başladı.
- 20. yüzyılın olayları felsefeyi nasıl etkiledi?Savaşlar, ekonomik kriz ve siyasal değişimler felsefenin yönünü belirledi. Eski sorunlara yeni yaklaşımlar geliştirildi, disiplinler arası sınırlar netleşti ve pek çok felsefi ekol doğdu.
- Felsefeyi tek bir halkın ya da coğrafyanın icadı saymak neden yanlıştır?Felsefe uzun bir süreçte, Çin’den Akdeniz’e uzanan geniş bir coğrafyada ortaya çıktı. Çin, Hint, Antik Yunan, Türk-İslam, Alman, Fransız, Anglosakson ve Amerikan felsefesi gibi pek çok gelenek bu birikimi zenginleştirdi.
KENDİNE SOR
Felsefenin doğuşunu tek bir nedene bağlamak mümkün mü? Sence kültürel, ekonomik, siyasal ve bilimsel koşullardan hangisi daha belirleyiciydi? Gerekçesiyle savun.