Psikolojinin Alt Dalları
Bir bebeğin ilk sözcüğü, mahkemedeki bir tanık ve işinden bıkan bir çalışan aynı uzmanın konusu olabilir mi?
OKUMADAN ÖNCE TAHMİN ET
Cevaplarını konunun sonunda göreceksin.
Bir hastanede doktorlar tek bir alanda çalışmaz. Kalbe bakan uzman ile çocuk hastalıklarına bakan uzman aynı kişi değildir. Psikolojide de durum benzer. Bir bebeğin ilk sözcükleri nasıl öğrendiği, bir mahkemede tanığın ne kadar güvenilir olduğu, bir fabrikada çalışanların neden mutsuz olduğu… Hepsi psikolojinin konusudur; ama tek bir uzmanın bunların hepsine yetişmesi mümkün değildir. Bu yüzden psikoloji alt dallara ayrılır.
Bir alt dalı tanımanın kolay bir yolu var: Kimi inceliyor, neyi amaçlıyor? Çocuğu mu, çalışanı mı, sanığı mı? Ölçmeyi mi, tedavi etmeyi mi, öğretmeyi mi? Bu iki soru çoğu zaman doğru alt dala götürür.
Psikolojinin alt dalları
Bir araştırmacı, gönüllü katılımcıları farklı ortamlara alıyor ve her ortamda verdikleri tepkileri kaydediyor. Değişkenleri kendisi belirliyor, gerisini sabit tutuyor. Bu çalışma deneysel psikolojinin alanına girer. Deneysel psikoloji insan ve hayvan davranışlarını kontrollü koşullarda, deneyler tasarlayarak inceler. Algı, öğrenme, hafıza, motivasyon ve duygu gibi temel süreçleri ve davranışın fizyolojik temellerini anlamaya çalışır. Kişisel özelliklerin algıyı nasıl etkilediği ya da öğrenmeyi hangi etkenlerin kolaylaştırdığı bu alanın sorularıdır.
Bir zekâ testinin gerçekten zekâyı ölçüp ölçmediğini kim belirler? Bu işi psikometri yapar. “Ölçme bilimi” olarak da anılan psikometri; yeni testler ve teknikler geliştirir, var olan testlerin geçerlik ve güvenirliğini değerlendirir. Davranışı ölçerken istatistiksel ve matematiksel modellerden yararlanır.
İki yaşındaki bir çocuk “hayır” demeyi yeni keşfetmiştir; on beş yaşındaki ağabeyi ise kendini arkadaşlarıyla kıyaslamaya başlamıştır. Gelişim psikolojisi bu değişimleri inceler. Doğum öncesinden başlayıp bebeklik, çocukluk, ergenlik, yetişkinlik ve yaşlılık boyunca fiziksel, bilişsel, duygusal, ahlaki ve sosyal gelişimi ele alır. Yaşla birlikte değişen davranışları ve hayat boyu süren değişimi anlamayı amaçlar.
Tek başınayken sessiz olan biri arkadaş grubunda neden daha cesur davranır? Sosyal psikoloji birey ile toplum arasındaki ilişkiyi ve etkileşimi inceler. Sosyal çevrenin duygu, düşünce ve davranışlarımızı nasıl etkilediğini, grup içinde nasıl davrandığımızı ve birbirimizi nasıl etkilediğimizi araştırır. Sosyal normlar, kalıp yargılar, liderlik, iş birliği, empati, sosyal medya ve moda bu alanın konularıdır.
Yoğun kaygı yaşayan ve günlük işlerini sürdürmekte zorlanan bir kişi bir uzmana başvuruyor. Klinik psikoloji psikolojik bozuklukların altındaki bilişsel, duygusal, davranışsal, sosyal ve biyolojik süreçleri inceler ve değerlendirir. Bu alandaki uzmanlar psikoterapi, psikolojik değerlendirme ve bilimsel yöntemlere dayanan diğer müdahalelerle destek verir.
Bölüm seçimi yaklaşan ve ne istediğinden emin olamayan bir öğrenci de bir uzmandan yardım alabilir; ama bu kez başka bir alandan. Danışmanlık psikolojisi bireylerin sosyal hayatta karşılaştığı uyum sorunlarıyla başa çıkmasına ve kişisel gelişimine destek olur. Kendini tanıma, potansiyelini fark etme ve karar verme becerilerini geliştirme üzerine çalışır. Öğrencilerin eğitim-öğretimle ilgili sorunlarıyla da ilgilenir.
Aynı konuyu bir grup öğrenci haritayla, başka bir grup hikâyeyle öğreniyor. Hangisi daha kalıcı? Eğitim psikolojisi eğitim-öğretim sürecinde verimi en üst düzeye çıkarmayı amaçlar. Öğrenme kuramlarının derse nasıl taşınacağını ve öğrencilerin akademik başarısının nasıl artırılacağını araştırır. Öğrencilerin gelişim özelliklerini dikkate alarak etkili öğrenme yöntemleri ve öğretim materyalleri geliştirir.
Bir davada tanığın anlattıklarına ne kadar güvenilebileceği ya da sanığın olay anında ne durumda olduğu sorulur. Adli psikoloji psikolojide elde edilen bilgileri hukuki vakalara uygular. Bu alandaki uzmanlar sanık, mağdur ve tanıklarla psikolojik değerlendirme görüşmeleri yapar, araştırmalar yürütür ve mahkemelerde uzman tanık olarak görev alabilir. Böylece hukuki karar süreçlerine bilimsel katkı sunarlar.
Bir şirkette çalışanların motivasyonu düşüyor, işten ayrılanlar artıyor. Endüstri ve örgüt psikolojisi bireylerin çalışma ortamındaki davranışlarını inceler. Personel seçimi, personel eğitimi, takım çalışması, iş motivasyonu ve iş yerindeki stres bu alanın konularıdır. Amacı hem çalışanların refahını hem de kurumun verimliliğini artırmaktır.
Bazı alt dallar sık karıştırılır. Aradaki farkı şöyle görebilirsin:
| İkili | Ayırt edici nokta |
|---|---|
| Klinik ve danışmanlık | Klinik psikoloji bozukluklarla ve tedaviyle, danışmanlık uyum, kendini tanıma ve kararla ilgilenir. |
| Psikometri ve eğitim | Ölçme aracını psikometri geliştirir; eğitim psikolojisi öğrenme sürecine odaklanır. |
| Gelişim ve eğitim | Gelişim psikolojisi yaşam boyu değişimi, eğitim psikolojisi öğrenme ve öğretmeyi inceler. |
Siber psikoloji
Bir video paylaştın ve birkaç dakikada bir telefonu açıp kaç beğeni geldiğine bakıyorsun. Beğeni azsa moralin bozuluyor. Bu küçük döngü, psikolojinin yeni sayılan bir alanının konusudur.
Siber psikoloji; genel ağın, sosyal medyanın ve diğer dijital platformların birey ve grup davranışları üzerindeki etkilerini inceler. Teknolojinin çevrim içi etkileşimi nasıl biçimlendirdiğini ve bu etkileşimin duygularımızı, düşünme biçimimizi ve ilişkilerimizi nasıl değiştirdiğini araştırır. İnsanların genel ağı neden ve nasıl kullandığı da bu alanın temel sorularındandır.
Dijital ortam hem fırsatlar hem riskler taşır:
| Fırsatlar | Riskler |
|---|---|
| Kendini daha rahat ifade etmek | Saldırgan iletişim |
| Sosyal destek ve aidiyet duygusu | Siber zorbalık |
| Bilgiye kolay erişim | Bağımlılık eğilimi |
| İletişimin ve günlük işlerin kolaylaşması | Mahremiyet ihlali |
Bu dört riskin hepsini artıran ortak bir etken var: anonimlik. Kimliğini gizleyebilmek ve etkileşimi kolayca kontrol edebilmek, bazı durumlarda sınırların zayıflamasına yol açar.
Siber psikoloji özellikle çocukların ve ergenlerin gelişimi sürerken bu fırsatları ve riskleri birlikte ele alır. Amacı, insanların sağlıklı dijital deneyimler edinmesine katkı sunmaktır.
Psikolojiye katkı sunan düşünürler ve bilim insanları
İnsanın iç dünyası, duyguları ve davranışları üzerine düşünmek, psikolojinin bağımsız bir bilim olmasından çok öncesine uzanır. Bu alana farklı dönemlerde katkı sunan düşünürler ve bilim insanları arasında Farabi, İbni Sina, Gazali, Mustafa Şekip Tunç, Çiğdem Kâğıtçıbaşı ve Doğan Cüceloğlu da var. Bu isimlerin eserlerini ve psikoloji bilimine katkılarını sen araştır.
Başta sorduklarımız3 soru
Yeni testler geliştiren ve var olan testlerin geçerlik ve güvenirliğini değerlendiren alt dal hangisidir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPPsikometriTahminin doğru çıktı.
Psikometri, ölçme araçlarını geliştiren ve sınayan alt daldır. Eğitim psikolojisi öğrenme sürecine, deneysel psikoloji kontrollü deneylere odaklanır.
Cevap bu bölümde: Psikolojinin alt dalları →Bireylerin uyum sorunlarıyla başa çıkmasına ve kişisel gelişimine destek olan alt dal hangisidir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPDanışmanlık psikolojisiTahminin doğru çıktı.
Danışmanlık psikolojisi kendini tanıma, uyum ve karar verme üzerine çalışır. Klinik psikoloji ise psikolojik bozukluklarla ilgilenir; ikisi sık karıştırılır.
Cevap bu bölümde: Psikolojinin alt dalları →Genel ağın ve sosyal medyanın davranışlar üzerindeki etkilerini inceleyen alan hangisidir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPSiber psikolojiTahminin doğru çıktı.
Siber psikoloji dijital platformların bireyleri ve grupları nasıl etkilediğini araştırır. Gelişim psikolojisi yaşam boyu değişimi, endüstri ve örgüt psikolojisi çalışma ortamını inceler.
Cevap bu bölümde: Siber psikoloji →
Konunun kavramları10 kavram
- Deneysel psikoloji
- İnsan ve hayvan davranışlarını kontrollü koşullarda, deneyler tasarlayarak inceleyen alt daldır.
- Psikometri
- Yeni psikolojik testler ve teknikler geliştiren, var olan testlerin geçerlik ve güvenirliğini değerlendiren ölçme bilimidir.
- Gelişim psikolojisi
- Doğum öncesinden yaşlılığa kadar fiziksel, bilişsel, duygusal, ahlaki ve sosyal gelişimi inceleyen alt daldır.
- Sosyal psikoloji
- Birey ile toplum arasındaki ilişkiyi ve etkileşimi inceleyen alt daldır.
- Klinik psikoloji
- Psikolojik bozuklukların altındaki süreçleri inceleyip değerlendiren ve psikoterapi gibi müdahalelerle destek veren alt daldır.
- Danışmanlık psikolojisi
- Bireylerin uyum sorunlarıyla başa çıkmasına, kendini tanımasına ve karar verme becerisini geliştirmesine destek olan alt daldır.
- Eğitim psikolojisi
- Eğitim-öğretim sürecinde verimi en üst düzeye çıkarmayı amaçlayan alt daldır.
- Adli psikoloji
- Psikolojide elde edilen bilgileri hukuki vakalara uygulayan alt daldır.
- Endüstri ve örgüt psikolojisi
- Bireylerin çalışma ortamındaki davranışlarını inceleyen, hem çalışanın refahını hem kurumun verimliliğini artırmayı amaçlayan alt daldır.
- Siber psikoloji
- Genel ağın, sosyal medyanın ve diğer dijital platformların birey ve grup davranışları üzerindeki etkilerini inceleyen disiplindir.
Kısa tekrar
Konudan rastgele kartlar. Cevabı önce kendin düşün, sonra kartı aç.
- "Şu değişkeni değiştirirsem davranış nasıl değişir?" sorusu hangi alt dalın sorusudur?Deneysel psikolojinin sorusudur. Bu alan davranışı kontrollü koşullarda, deneylerle inceler.
- Psikometri neden "ölçme bilimi" olarak anılır?Psikolojik testler ve teknikler geliştirir, testlerin geçerlik ve güvenirliğini değerlendirir; bunu yaparken istatistiksel ve matematiksel modeller kullanır.
- Bir uzman yeni bir kişilik envanteri hazırlıyor ve gerçekten ölçmek istediğini ölçüp ölçmediğini sınıyor. Hangi alt dalda çalışıyor?Psikometride çalışıyor; ölçme aracı geliştirmek ve geçerliğini sınamak bu alanın işidir.
- Gelişim psikolojisi hangi dönemleri ve hangi gelişim alanlarını inceler?Doğum öncesinden bebeklik, çocukluk, ergenlik, yetişkinlik ve yaşlılığa kadar fiziksel, bilişsel, duygusal, ahlaki ve sosyal gelişimi inceler.
- "Arkadaş grubundayken neden daha farklı davranıyorum?" sorusu hangi alt dala aittir?Sosyal psikolojiye aittir; bu alan sosyal çevrenin birey üzerindeki etkisini ve grup içi davranışı inceler.
- Sosyal psikolojinin ilgilendiği konulara üç örnek ver.Sosyal normlar, kalıp yargılar, liderlik, iş birliği, empati, sosyal medya ve moda bu konulardandır.
- Klinik psikoloji ile danışmanlık psikolojisi nasıl ayrılır?Klinik psikoloji psikolojik bozuklukları değerlendirir ve psikoterapi gibi müdahalelerle destek verir. Danışmanlık psikolojisi uyum sorunları, kendini tanıma ve karar verme konularında destek olur.
- Bölüm seçiminde kararsız kalan bir öğrenciye hangi alt dalın uzmanı destek olabilir?Danışmanlık psikolojisi uzmanı; kendini tanıma, potansiyelini fark etme ve karar verme becerileri bu alanın konusudur.
- Eğitim psikolojisi neyi amaçlar?Eğitim-öğretim sürecinde verimi en üst düzeye çıkarmayı amaçlar; etkili öğrenme yöntemleri ve öğretim materyalleri geliştirir.
- Eğitim psikolojisi ile psikometri aynı işi mi yapar?Hayır. Ölçme araçlarını psikometri geliştirir; eğitim psikolojisi öğrenme ve öğretme sürecine odaklanır.
- Adli psikoloji uzmanları hangi görevleri üstlenir?Sanık, mağdur ve tanıklarla psikolojik değerlendirme görüşmeleri yapar, araştırma yürütür ve mahkemelerde uzman tanık olarak görev alabilir.
- Bir uzman, tanığın olayı ne kadar doğru hatırlayabileceğini mahkeme için değerlendiriyor. Bu hangi alt dala örnektir?Adli psikolojiye örnektir; psikolojik bilgi hukuki bir vakaya uygulanmaktadır.
- Endüstri ve örgüt psikolojisinin iki temel hedefi nedir?Çalışanların refahını artırmak ve kurumun verimliliğini en üst düzeye çıkarmak.
- Sosyal psikoloji ile endüstri ve örgüt psikolojisi ikisi de grupla ilgilenir. Aralarındaki fark nedir?Endüstri ve örgüt psikolojisi grubu çalışma ortamında, personel seçimi, motivasyon ve iş stresi gibi konular üzerinden inceler. Sosyal psikoloji ise birey-toplum etkileşimini genel olarak ele alır.
- Siber psikoloji neyi inceler?Genel ağın, sosyal medyanın ve dijital platformların birey ve grup davranışları üzerindeki etkilerini; insanların genel ağı neden ve nasıl kullandığını da araştırır.
- Dijital ortamın sunduğu iki fırsatı ve iki riski söyle.Kendini rahat ifade etmek ve bilgiye kolay erişim fırsatlardır. Siber zorbalık ve bağımlılık eğilimi ise risklerdendir.
KENDİNE SOR
Teknoloji ve toplum değiştikçe psikolojide yeni alt dallar doğuyor. Sence önümüzdeki yıllarda hangi yeni alan ortaya çıkabilir? Neden gerekli olacağını gerekçesiyle açıkla.