Psikolojinin Alt Dalları

Bir araştırmacı, gönüllü katılımcıları farklı ortamlara alıyor ve her ortamda verdikleri tepkileri kaydediyor. Değişkenleri kendisi belirliyor, gerisini sabit tutuyor. Bu çalışma deneysel psikolojinin alanına girer. Deneysel psikoloji insan ve hayvan davranışlarını kontrollü koşullarda, deneyler tasarlayarak inceler. Algı, öğrenme, hafıza, motivasyon ve duygu gibi temel süreçleri ve davranışın fizyolojik temellerini anlamaya çalışır. Kişisel özelliklerin algıyı nasıl etkilediği ya da öğrenmeyi hangi etkenlerin kolaylaştırdığı bu alanın sorularıdır.

Bir zekâ testinin gerçekten zekâyı ölçüp ölçmediğini kim belirler? Bu işi psikometri yapar. “Ölçme bilimi” olarak da anılan psikometri; yeni testler ve teknikler geliştirir, var olan testlerin geçerlik ve güvenirliğini değerlendirir. Davranışı ölçerken istatistiksel ve matematiksel modellerden yararlanır.

İki yaşındaki bir çocuk “hayır” demeyi yeni keşfetmiştir; on beş yaşındaki ağabeyi ise kendini arkadaşlarıyla kıyaslamaya başlamıştır. Gelişim psikolojisi bu değişimleri inceler. Doğum öncesinden başlayıp bebeklik, çocukluk, ergenlik, yetişkinlik ve yaşlılık boyunca fiziksel, bilişsel, duygusal, ahlaki ve sosyal gelişimi ele alır. Yaşla birlikte değişen davranışları ve hayat boyu süren değişimi anlamayı amaçlar.

Tek başınayken sessiz olan biri arkadaş grubunda neden daha cesur davranır? Sosyal psikoloji birey ile toplum arasındaki ilişkiyi ve etkileşimi inceler. Sosyal çevrenin duygu, düşünce ve davranışlarımızı nasıl etkilediğini, grup içinde nasıl davrandığımızı ve birbirimizi nasıl etkilediğimizi araştırır. Sosyal normlar, kalıp yargılar, liderlik, iş birliği, empati, sosyal medya ve moda bu alanın konularıdır.

Yoğun kaygı yaşayan ve günlük işlerini sürdürmekte zorlanan bir kişi bir uzmana başvuruyor. Klinik psikoloji psikolojik bozuklukların altındaki bilişsel, duygusal, davranışsal, sosyal ve biyolojik süreçleri inceler ve değerlendirir. Bu alandaki uzmanlar psikoterapi, psikolojik değerlendirme ve bilimsel yöntemlere dayanan diğer müdahalelerle destek verir.

Bölüm seçimi yaklaşan ve ne istediğinden emin olamayan bir öğrenci de bir uzmandan yardım alabilir; ama bu kez başka bir alandan. Danışmanlık psikolojisi bireylerin sosyal hayatta karşılaştığı uyum sorunlarıyla başa çıkmasına ve kişisel gelişimine destek olur. Kendini tanıma, potansiyelini fark etme ve karar verme becerilerini geliştirme üzerine çalışır. Öğrencilerin eğitim-öğretimle ilgili sorunlarıyla da ilgilenir.

Aynı konuyu bir grup öğrenci haritayla, başka bir grup hikâyeyle öğreniyor. Hangisi daha kalıcı? Eğitim psikolojisi eğitim-öğretim sürecinde verimi en üst düzeye çıkarmayı amaçlar. Öğrenme kuramlarının derse nasıl taşınacağını ve öğrencilerin akademik başarısının nasıl artırılacağını araştırır. Öğrencilerin gelişim özelliklerini dikkate alarak etkili öğrenme yöntemleri ve öğretim materyalleri geliştirir.

Bir davada tanığın anlattıklarına ne kadar güvenilebileceği ya da sanığın olay anında ne durumda olduğu sorulur. Adli psikoloji psikolojide elde edilen bilgileri hukuki vakalara uygular. Bu alandaki uzmanlar sanık, mağdur ve tanıklarla psikolojik değerlendirme görüşmeleri yapar, araştırmalar yürütür ve mahkemelerde uzman tanık olarak görev alabilir. Böylece hukuki karar süreçlerine bilimsel katkı sunarlar.

Bir şirkette çalışanların motivasyonu düşüyor, işten ayrılanlar artıyor. Endüstri ve örgüt psikolojisi bireylerin çalışma ortamındaki davranışlarını inceler. Personel seçimi, personel eğitimi, takım çalışması, iş motivasyonu ve iş yerindeki stres bu alanın konularıdır. Amacı hem çalışanların refahını hem de kurumun verimliliğini artırmaktır.

Bazı alt dallar sık karıştırılır. Aradaki farkı şöyle görebilirsin:

Bir video paylaştın ve birkaç dakikada bir telefonu açıp kaç beğeni geldiğine bakıyorsun. Beğeni azsa moralin bozuluyor. Bu küçük döngü, psikolojinin yeni sayılan bir alanının konusudur.

Siber psikoloji; internetin, sosyal medyanın ve diğer dijital platformların birey ve grup davranışları üzerindeki etkilerini inceler. Teknolojinin çevrim içi etkileşimi nasıl biçimlendirdiğini ve bu etkileşimin duygularımızı, düşünme biçimimizi ve ilişkilerimizi nasıl değiştirdiğini araştırır. İnsanların interneti neden ve nasıl kullandığı da bu alanın temel sorularındandır.

Dijital ortam hem fırsatlar hem riskler taşır:

Siber psikoloji özellikle çocukların ve ergenlerin gelişimi sürerken bu fırsatları ve riskleri birlikte ele alır. Amacı, insanların sağlıklı dijital deneyimler edinmesine katkı sunmaktır.

Psikoloji bağımsız bir bilim olmadan çok önce de insanın iç dünyası, duyguları ve davranışları üzerine düşünülüyordu. Bu birikime katkı sunan isimler arasında Farabi, İbni Sina, Gazali, Mustafa Şekip Tunç, Çiğdem Kâğıtçıbaşı ve Doğan Cüceloğlu da var. Bu isimlerin eserlerini ve psikoloji bilimine katkılarını sen araştır.