Psikolojinin Yöntem ve Teknikleri
"Araştırmalar gösteriyor ki..." diye başlayan bir habere ne zaman güvenebilirsin?
OKUMADAN ÖNCE TAHMİN ET
Cevaplarını konunun sonunda göreceksin.
Genel ağda her gün “Uzmanlar açıkladı”, “Araştırmaya göre…” diye başlayan paylaşımlar görüyorsun. Biri “Sabah soğuk duş alanlar daha mutlu” diyor, öbürü tam tersini. Hangisine güveneceksin?
Bir bilgiyi bilimsel yapan şey konusu değil, o bilgiye nasıl ulaşıldığıdır. Psikoloji de bilgiyi belirli basamaklardan geçen bir yolla üretir. Önce bir araştırma sorusu belirlenir ve konuyla ilgili gözlem yapılır. Ardından gözlemi açıklayabilecek bir hipotez kurulur; yani araştırmayla sınanabilecek geçici bir açıklama. Hipotez test edilir. Hipotez onaylanırsa sonuç çıkarılır, ardından sonuçlar rapor edilir. Reddedilirse araştırmacı gözlem basamağına geri döner ve süreç yeniden işler.
Örnek: Okulda bazı öğrencilerin öğle yemeğinden sonra derste uyukladığını fark ettin. Sorun şu: Öğle yemeğinin miktarı dikkati etkiler mi? Hipotezin şu olabilir: “Ağır öğle yemeği yiyen öğrencilerin dikkati daha çabuk dağılır.” Sıradaki iş bu hipotezi sınamaktır. Bunun için psikoloji farklı yöntemler kullanır.
Deneysel yöntem
Bir araştırmacı, müziğin zaman algısını etkileyip etkilemediğini merak ediyor. Gönüllü katılımcıları rastgele iki gruba ayırıyor. Bir grup beş dakika boyunca müzik dinleyerek bekliyor, öbür grup aynı süreyi sessizce geçiriyor. Sonunda herkese ne kadar beklediğini düşündüğü soruluyor. İki grubun tahminleri arasında anlamlı bir fark çıkarsa müziğin zaman algısını etkilediği sonucuna ulaşılır.
Bu araştırma deneysel yöntemle yapılmıştır. Deneysel yöntemde araştırmacı, değişkenler arasındaki neden-sonuç ilişkisini bulmak için bir değişkeni kontrollü koşullarda kendisi değiştirir. Deneyin parçaları şunlardır:
| Kavram | Ne demek? | Müzik deneyinde |
|---|---|---|
| Bağımsız değişken | Araştırmacının kontrol ettiği ve değiştirdiği değişken | Beklerken müzik dinleyip dinlememek |
| Bağımlı değişken | Bu değişimden etkilenen ve ölçülen sonuç | Katılımcıların bekleme süresine dair tahmini |
| Deney grubu | Bağımsız değişkenin uygulandığı grup | Müzik dinleyerek bekleyenler |
| Kontrol grubu | Bağımsız değişkenin uygulanmadığı, karşılaştırma için oluşturulan grup | Müziksiz bekleyenler |
Kontrol grubu neden gerekli? Müzik dinleyenler “On dakika bekledik” dese bile, müziksiz bekleyenlerin ne dediğini bilmeden müziğin bir etkisi olduğunu söyleyemezsin. Kontrol grubu, bağımsız değişkenin gerçek etkisini görmeni sağlar.
Deneyin güvenilir olması için sonucu etkileyebilecek dışsal faktörler sabit tutulur. Müzik deneyinde odanın sıcaklığı, ışıklandırması ve gürültü düzeyi iki grup için de aynıdır; iki grup da tam beş dakika bekletilir. Katılımcıların gruplara rastgele yerleştirilmesine ise seçkisiz atama denir. Bir deneyi tanımanın kolay yolu şudur: Araştırmacı bir şeyi kendisi değiştiriyor ve gruplar karşılaştırılıyorsa bu bir deneydir.
İlişkisel yöntem
Gece geç saate kadar telefonda kalan arkadaşlarının sabahları daha yorgun göründüğünü fark ettin. Bir hafta boyunca her birinin gece kaç saat ekrana baktığını ve sabah kendini ne kadar yorgun hissettiğini not ediyorsun. Gerçekten de ekranda uzun kalanlar daha yorgun çıkıyor. Ama telefon mu yorgunluk yaratıyor, yoksa zaten uyuyamayanlar mı telefona uzanıyor?
Topladığın veriler bunu söyleyemez. Çünkü sen kimsenin telefon süresine karışmadın, kimseyi erken yatırmadın; yalnızca olanı kaydettin ve iki şeyin birlikte nasıl değiştiğine baktın. Bu ilişkisel yöntemdir. İlişkisel yöntem betimsel yöntemlerin bir türüdür; ancak tek bir olguyu tanımlamakla kalmaz, iki ya da daha fazla değişken arasındaki ilişkinin varlığını, yönünü ve gücünü sayısal olarak ortaya koyar. Yine de neden-sonuç ilişkisi kurmaz.
İlişkinin yönü ve gücü korelasyon ile gösterilir. Korelasyon katsayısı -1 ile +1 arasında bir değer alır. Katsayının işareti ilişkinin yönünü, mutlak değeri ise gücünü anlatır.
| Tür | Ne olur? | Örnek |
|---|---|---|
| Pozitif korelasyon | İkisi aynı yönde değişir; en yüksek değer +1 | Okunan kitap sayısı arttıkça hafıza gücü artar |
| Negatif korelasyon | Biri artarken diğeri azalır; en düşük değer -1 | Kahve tüketimi arttıkça uyku süresi azalır |
| Sıfır korelasyon | Doğrusal ilişki yoktur; katsayı 0’a yakındır | Çalışma saati ile boy uzunluğu |
Sıfır (nötr) korelasyonda katsayı -0,02 ya da +0,03 gibi çok düşük çıkar. Bu, bir değişkenin değerinden ötekini tahmin etmenin mümkün olmadığını gösterir.
Betimsel yöntem
“Şu kafe çok gürültülü”, “Kardeşim çok inatçı.” Hepimiz gün içinde çevremizdeki insanları betimleriz. Psikologlar da betimler; ama bunu nesnel, sistemli ve denetlenebilir biçimde yapar.
Betimsel yöntem, bir durumu, olayı ya da olguyu olduğu hâliyle inceleyip sistemli biçimde tanımlamayı amaçlar. Bu yöntemde çeşitli veri toplama tekniklerinden yararlanılır.
Gözlem, davranışın nasıl ortaya çıktığını anlamak için doğal ortamda ya da deney ortamında yapılan izlemedir. İki türü vardır. Bir araştırmacı parkta oynayan çocukların kurallara uyup uymadığını hiç karışmadan izliyorsa bu doğal gözlemdir. Aynı araştırmacı çocuklara kurallı bir oyun oynatıp her çocuğun kurallara ne kadar uyduğunu önceden hazırladığı bir forma işliyorsa bu sistematik (kontrollü) gözlemdir. Sistematik gözlemi ayıran şey plan ve ölçüttür; doğal ortamda da laboratuvarda da yapılabilir.
Görüşme, araştırmacının bilgi toplamak için bireylerle doğrudan konuşmasıdır. Üç türü vardır:
| Tür | Nasıl ilerler? |
|---|---|
| Yapılandırılmış | Önceden belirlenen sorular herkese aynı sırayla, aynı biçimde sorulur. |
| Yarı yapılandırılmış | Hazır bir çerçeve ve sorular vardır; gerektiğinde ek sorular eklenir. |
| Yapılandırılmamış (serbest) | Belirli bir soru listesi yoktur; doğal bir sohbet gibi ilerler. |
Psikolojik test, bireylerin bilgi, duygu, beğeni, tutum ve inançlarını nesnel olarak ölçmeye yarayan standart araçtır. Kişilik, zekâ ve duygu durumu gibi özellikler testlerle ölçülür; sonuçlar sayıyla ifade edilebilir. Örneğin bir şirket, işe alımda adayların takım çalışmasına yatkınlığını standart bir kişilik testiyle değerlendirebilir.
Anket, bir olguyu açıklamak için belirlenen bir gruba sorular yöneltmektir. Burada iki kavram önemlidir. Evren, araştırma sonuçlarının genellenmek istendiği, ortak özellikler taşıyan birey ya da olayların tümüdür. Örneklem ise evrenden seçilen ve evreni temsil eden gruptur. Ülkedeki bütün yaşlıların yaşam doyumunu öğrenmek isteyen bir araştırmacı herkese ulaşamaz; seçtiği örnekleme anket uygular ve sonucu evrene genellemeye çalışır. Örneklem evreni iyi temsil etmezse genelleme yanıltıcı olur.
Vaka incelemesi, tek bir bireyin ya da küçük bir grubun derinlemesine incelenmesidir. Karar vermekte zorlanan bir kişi üç ay boyunca düzenli görüşmeler, farklı ortamlardaki gözlemler, yaşam öyküsü ve kişisel belgelerle incelenebilir. Bu inceleme ayrıntılı bilgi verir ve benzer vakaları tanımaya yardım eder. Ama bulguları başkalarına genellenemez; daha geniş örneklemlerle sınanacak hipotezlere kaynak olur.
Üç yöntemi yan yana koyalım:
| Yöntem | Araştırmacı değişkeni değiştirir mi? | Neden-sonuç kurar mı? |
|---|---|---|
| Deneysel | Evet | Evet |
| İlişkisel | Hayır, yalnızca ölçer | Hayır |
| Betimsel | Hayır, olduğu gibi tanımlar | Hayır |
Başta sorduklarımız3 soru
Bir deneyde araştırmacının kendisinin değiştirdiği değişkene ne denir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPBağımsız değişkenTahminin doğru çıktı.
Bağımsız değişkeni araştırmacı kontrol eder ve değiştirir. Bağımlı değişken bu değişimden etkilenip ölçülen sonuçtur, dışsal faktörler ise sabit tutulan koşullardır.
Cevap bu bölümde: Deneysel yöntem →İki değişken arasındaki ilişkinin yönünü ve gücünü gösteren ölçüye ne denir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPKorelasyonTahminin doğru çıktı.
Korelasyon, değişkenlerin birlikte nasıl değiştiğini sayıyla gösterir. Hipotez sınanacak geçici bir açıklama, örneklem ise evreni temsil eden gruptur.
Cevap bu bölümde: İlişkisel yöntem →Tek bir bireyin ya da küçük bir grubun derinlemesine incelenmesine ne denir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPVaka incelemesiTahminin doğru çıktı.
Vaka incelemesi ayrıntılı bilgi verir ama bulguları başkalarına genellenemez. Anket bir gruba soru yöneltir, doğal gözlem ise davranışı karışmadan izler.
Cevap bu bölümde: Betimsel yöntem →
Konunun kavramları22 kavram
- Hipotez
- Bir gözlemi açıklamak için kurulan ve araştırmayla sınanabilen geçici açıklamadır.
- Deneysel yöntem
- Değişkenler arasındaki neden-sonuç ilişkisini belirlemek için bir değişkenin kontrollü koşullarda değiştirildiği yöntemdir.
- Bağımsız değişken
- Deneyde araştırmacının kontrol ettiği ve değiştirdiği değişkendir.
- Bağımlı değişken
- Bağımsız değişkendeki değişimden etkilenen ve ölçülen sonuçtur.
- Deney grubu
- Bağımsız değişkenin uygulandığı gruptur.
- Kontrol grubu
- Bağımsız değişkenin uygulanmadığı, karşılaştırma amacıyla oluşturulan gruptur.
- Dışsal faktörler
- Deneyin sonucunu etkileyebilecek ama araştırmanın konusu olmayan, bu yüzden sabit tutulan koşullardır.
- Seçkisiz atama
- Katılımcıların deney ve kontrol gruplarına rastgele yerleştirilmesidir.
- İlişkisel yöntem
- İki ya da daha fazla değişken arasındaki ilişkinin varlığını, yönünü ve gücünü sayısal olarak ortaya koyan, neden-sonuç ilişkisi kurmayan betimsel yöntem türüdür.
- Korelasyon
- İki değişken arasındaki doğrusal ilişkinin yönünün ve gücünün -1 ile +1 arasında bir katsayıyla istatistiksel olarak belirlenmesidir.
- Pozitif korelasyon
- İki değişkenden biri artarken diğerinin de arttığı, biri azalırken diğerinin de azaldığı aynı yönlü ilişkidir.
- Negatif korelasyon
- İki değişkenden biri artarken diğerinin azaldığı ters yönlü ilişkidir.
- Sıfır korelasyon
- İki değişken arasında gözlenebilir doğrusal bir ilişki bulunmaması durumudur; nötr korelasyon da denir.
- Betimsel yöntem
- Bir durumu, olayı ya da olguyu olduğu hâliyle inceleyip sistemli biçimde tanımlamayı amaçlayan araştırma yöntemidir.
- Doğal gözlem
- Davranışın, araştırmacı hiçbir müdahalede bulunmadan doğal ortamında izlenip kaydedilmesidir.
- Sistematik gözlem
- Neyin nasıl kaydedileceği önceden belirlenerek bir plan ve ölçütler doğrultusunda yapılan gözlemdir.
- Görüşme
- Araştırmacının bilgi toplamak için bireylerle doğrudan etkileşim kurduğu veri toplama tekniğidir.
- Psikolojik test
- Bireylerin bilgi, duygu, tutum, inanç ve kişilik gibi özelliklerini nesnel olarak ölçen standart araçtır.
- Anket
- Bir olguyu açıklamak amacıyla belirlenen örneklem grubuna sorular yöneltilmesidir.
- Evren
- Araştırma sonuçlarının genellenmek istendiği, ortak özellikler taşıyan birey ya da olayların tümüdür.
- Örneklem
- Evrenden seçilen ve evreni temsil eden bireyler grubudur.
- Vaka incelemesi
- Tek bir bireyin ya da küçük bir grubun derinlemesine incelendiği araştırma yöntemidir.
Kısa tekrar
Konudan rastgele kartlar. Cevabı önce kendin düşün, sonra kartı aç.
- Bilimsel bir araştırmada hipotez ne işe yarar?Gözlemi açıklayan, araştırmayla sınanabilecek geçici bir açıklamadır. Test edildikten sonra onaylanır ya da reddedilir.
- Hipotez reddedilirse araştırma boşa mı gitmiş olur?Hayır. Hipotez reddedilirse gözlem basamağına dönülür; araştırmacı gözlemleri yeniden ele alır ve süreç yeniden işler.
- Deneysel yöntemi diğer yöntemlerden ayıran nedir?Araştırmacı bir değişkeni kontrollü koşullarda kendisi değiştirir. Bu yüzden neden-sonuç ilişkisini belirleyebilen yöntem budur.
- Müzik ve zaman algısı deneyinde bağımsız değişken nedir?Bekleme sırasında müzik dinleyip dinlememektir; araştırmacının değiştirdiği değişken budur.
- Müzik deneyinde ölçülen sonuç nedir?Katılımcıların ne kadar beklediklerine dair tahminleridir. Bu, bağımlı değişkendir.
- Deney grubu ile kontrol grubu arasındaki fark nedir?Deney grubuna bağımsız değişken uygulanır, kontrol grubuna uygulanmaz.
- Kontrol grubu olmadan neden deneyden sonuç çıkarılamaz?Karşılaştırma yapılamaz. Bağımsız değişkenin gerçek etkisi ancak uygulanmayan grupla kıyaslanarak görülebilir.
- Deney grubu sıcak, kontrol grubu serin bir odada beklerse ne sorun çıkar?Farkı müziğin mi sıcaklığın mı yarattığı bilinemez. Bu yüzden dışsal faktörler sabit tutulur.
- Seçkisiz atama nedir?Katılımcıların deney ve kontrol gruplarına rastgele yerleştirilmesidir.
- İlişkisel yöntem neden neden-sonuç ilişkisi kuramaz?Araştırmacı hiçbir değişkeni değiştirmez; yalnızca iki değişkenin birlikte nasıl değiştiğini ölçer.
- Korelasyon katsayısının işareti ve büyüklüğü neyi gösterir?İşaret ilişkinin yönünü, mutlak değer ise ilişkinin gücünü gösterir. Katsayı -1 ile +1 arasında bir değer alır.
- "Okunan kitap sayısı arttıkça hafıza gücü artıyor." Bu hangi tür korelasyondur?Pozitif korelasyondur; iki değişken aynı yönde değişir.
- "Kahve tüketimi arttıkça uyku süresi azalıyor." Bu hangi tür korelasyondur?Negatif korelasyondur; biri artarken diğeri azalır.
- Korelasyon katsayısı -0,02 çıkarsa ne anlama gelir?Sıfır (nötr) korelasyon vardır; bir değişkenden diğerini tahmin etmek mümkün değildir.
- Betimsel yöntem gündelik betimlemeden nasıl ayrılır?Psikolog betimlemeyi nesnel, sistemli ve denetlenebilir biçimde yapar; durumu olduğu hâliyle tanımlar.
- Doğal gözlem ile sistematik gözlem arasındaki fark nedir?Doğal gözlemde araştırmacı hiç müdahale etmeden izler. Sistematik gözlemde neyi nasıl kaydedeceğini önceden planlar ve ölçütler belirler.
- Bir araştırmacı parktaki çocukların oyununu hiç karışmadan uzaktan izliyor. Bu hangi tekniktir?Doğal gözlemdir.
- Görüşmeye hazır sorularla başlayıp cevaplara göre ek sorular soran araştırmacı hangi görüşme türünü kullanır?Yarı yapılandırılmış görüşmeyi kullanır.
- Psikolojik testlerin en önemli özelliği nedir?Standart araçlardır; özellikleri nesnel olarak ölçer ve sonuçları sayıyla ifade etmeyi sağlar.
- Evren ile örneklem arasındaki ilişki nedir?Örneklem evrenden seçilir ve onu temsil eder. Ankette örneklemden elde edilen sonuç evrene genellenir.
- Bir araştırmacı yaşlıların yaşam doyumunu yalnızca büyük şehirlerde yaşayanlara anket uygulayarak ölçerse ne sorun çıkar?Örneklem evreni iyi temsil etmez; sonuç bütün yaşlılara genellenirse yanıltıcı olur.
- Anket ile vaka incelemesi nasıl karşılaştırılır?Anket bir örneklem grubuna sorular yöneltir ve sonuçları evrene genellemeye çalışır. Vaka incelemesi tek bir bireyi ya da küçük bir grubu derinlemesine inceler.
- Vaka incelemesinin bulguları neden genellenemez?Bulgular tek bir bireye ya da küçük bir gruba aittir. Yine de daha geniş örneklemlerle sınanacak hipotezlere kaynak olur.
KENDİNE SOR
"Araştırmaya göre kahvaltı yapan öğrenciler daha başarılı" başlıklı bir habere güvenmek için araştırmanın yöntemini bilmek ne kadar önemli? Görüşünü gerekçelendir.