Psikolojinin Yöntem ve Teknikleri

Bir araştırmacı, müziğin zaman algısını etkileyip etkilemediğini merak ediyor. Gönüllü katılımcıları rastgele iki gruba ayırıyor. Bir grup beş dakika boyunca müzik dinleyerek bekliyor, öbür grup aynı süreyi sessizce geçiriyor. Sonunda herkese ne kadar beklediğini düşündüğü soruluyor. İki grubun tahminleri arasında anlamlı bir fark çıkarsa müziğin zaman algısını etkilediği sonucuna ulaşılır.

Bu araştırma deneysel yöntemle yapılmıştır. Deneysel yöntemde araştırmacı, değişkenler arasındaki neden-sonuç ilişkisini bulmak için bir değişkeni kontrollü koşullarda kendisi değiştirir. Deneyin parçaları şunlardır:

Kontrol grubu neden gerekli? Müzik dinleyenler “On dakika bekledik” dese bile, müziksiz bekleyenlerin ne dediğini bilmeden müziğin bir etkisi olduğunu söyleyemezsin. Kontrol grubu, bağımsız değişkenin gerçek etkisini görmeni sağlar.

Deneyin güvenilir olması için sonucu etkileyebilecek dışsal faktörler sabit tutulur. Müzik deneyinde odanın sıcaklığı, ışıklandırması ve gürültü düzeyi iki grup için de aynıdır; iki grup da tam beş dakika bekletilir. Katılımcıların gruplara rastgele yerleştirilmesine ise seçkisiz atama denir. Bir deneyi tanımanın kolay yolu şudur: Araştırmacı bir şeyi kendisi değiştiriyor ve gruplar karşılaştırılıyorsa bu bir deneydir.

Gece geç saate kadar telefonda kalan arkadaşlarının sabahları daha yorgun göründüğünü fark ettin. Bir hafta boyunca her birinin gece kaç saat ekrana baktığını ve sabah kendini ne kadar yorgun hissettiğini not ediyorsun. Gerçekten de ekranda uzun kalanlar daha yorgun çıkıyor. Ama telefon mu yorgunluk yaratıyor, yoksa zaten uyuyamayanlar mı telefona uzanıyor?

Topladığın veriler bunu söyleyemez. Çünkü sen kimsenin telefon süresine karışmadın, kimseyi erken yatırmadın; yalnızca olanı kaydettin ve iki şeyin birlikte nasıl değiştiğine baktın. Bu ilişkisel yöntemdir. İlişkisel yöntem betimsel yöntemlerin bir türüdür; ancak tek bir olguyu tanımlamakla kalmaz, iki ya da daha fazla değişken arasındaki ilişkinin varlığını, yönünü ve gücünü sayısal olarak ortaya koyar. Yine de neden-sonuç ilişkisi kurmaz.

İlişkinin yönü ve gücü korelasyon ile gösterilir. Korelasyon katsayısı -1 ile +1 arasında bir değer alır. Katsayının işareti ilişkinin yönünü, mutlak değeri ise gücünü anlatır.

Sıfır (nötr) korelasyonda katsayı +0,02 ya da -0,03 gibi çok düşük çıkar. Bu, bir değişkenin değerinden ötekini tahmin etmenin mümkün olmadığını gösterir.

“Şu kafe çok gürültülü”, “Kardeşim çok inatçı.” Hepimiz gün içinde çevremizdeki insanları betimleriz. Psikologlar da betimler; ama bunu nesnel, sistemli ve denetlenebilir biçimde yapar.

Betimsel yöntem, bir durumu, olayı ya da olguyu olduğu hâliyle inceleyip sistemli biçimde tanımlamayı amaçlar. Bu yöntemde beş temel veri toplama tekniğinden yararlanılır.

Gözlem, davranışın nasıl ortaya çıktığını anlamak için doğal ortamda ya da deney ortamında yapılan izlemedir. İki türü vardır. Bir araştırmacı parkta oynayan çocukların kurallara uyup uymadığını hiç karışmadan izliyorsa bu doğal gözlemdir. Aynı araştırmacı çocuklara kurallı bir oyun oynatıp her çocuğun kurallara ne kadar uyduğunu önceden hazırladığı bir forma işliyorsa bu sistematik gözlemdir. Sistematik gözlemi ayıran şey plan ve ölçüttür; doğal ortamda da laboratuvarda da yapılabilir.

Görüşme, araştırmacının bilgi toplamak için bireylerle doğrudan konuşmasıdır. Üç türü vardır:

Psikolojik test, bireylerin bilgi, duygu, beğeni, tutum ve inançlarını nesnel olarak ölçmeye yarayan standart araçtır. Kişilik, zekâ ve duygu durumu gibi özellikler testlerle ölçülür; sonuçlar sayıyla ifade edilebilir. Örneğin bir şirket, işe alımda adayların takım çalışmasına yatkınlığını standart bir kişilik testiyle değerlendirebilir.

Anket, bir olguyu açıklamak için belirlenen bir gruba sorular yöneltmektir. Burada iki kavram önemlidir. Evren, araştırma sonuçlarının genellenmek istendiği, ortak özellikler taşıyan birey ya da olayların tümüdür. Örneklem ise evrenden seçilen ve evreni temsil eden gruptur. Ülkedeki bütün yaşlıların yaşam doyumunu öğrenmek isteyen bir araştırmacı herkese ulaşamaz; seçtiği örnekleme anket uygular ve sonucu evrene genellemeye çalışır. Örneklem evreni iyi temsil etmezse genelleme yanıltıcı olur.

Vaka incelemesi, tek bir bireyin ya da küçük bir grubun derinlemesine incelenmesidir. Karar vermekte zorlanan bir kişi üç ay boyunca düzenli görüşmeler, farklı ortamlardaki gözlemler, yaşam öyküsü ve kişisel belgelerle incelenebilir. Bu inceleme ayrıntılı bilgi verir ve benzer vakaları tanımaya yardım eder. Ama bulguları başkalarına genellenemez; yalnızca daha geniş örneklemlerle sınanacak hipotezlere kaynak olur.

Üç yöntemi yan yana koyalım: