1. ÜNİTE · 1. KONUPsikolojinin Tanımı, Konusu ve Amaçları
Gece geç yatınca ertesi gün neden hem dikkatin hem de sabrın azalır?
Gece ikiye kadar video izledin, sabah yedide uyandın. İlk derste dikkatin dağılıyor, arkadaşının küçük bir şakasına bile sinirleniyorsun. Bunun tek sebebi uykusuzluk mu, yoksa bedeninde başka bir şey mi değişti?
Bedenimizin yaklaşık 24 saatlik bir iç saati vardır: sirkadiyen ritim. Adı, Latincede “yaklaşık bir gün” anlamına gelen bir terimden gelir. Bu saati beyin yönetir. Uyku düzenimizi, hormonlarımızı, vücut sıcaklığımızı ve enerjimizi o ayarlar. Gün ışığıyla uyanmamız, akşam melatonin salgısıyla uykuya hazırlanmamız bu ritmin işidir. Gün içinde bedende neler olduğuna bak:
| Saat | Bedende olan |
|---|---|
| 01.00 | Yardımcı T lenfositleri denen bağışıklık hücreleri en üst düzeyde |
| 02.00 | Büyüme hormonu en üst düzeyde |
| 06.00 | Stres hormonu kortizol artar |
| 12.00 | Kandaki hemoglobin en yüksek düzeyde |
| 15.00 | Kavrama gücü, solunum oranı ve refleks duyarlılığı en yüksek düzeyde |
| 16.00 | Beden ısısı, nabız ve kan basıncı zirvede |
| 21.00 | Ağrı eşiği en düşük düzeyde |
Bu ritim bozulduğunda yorgunluk, dikkat dağınıklığı, duygu durumunda dalgalanma ve uyku sorunları görülebilir. Psikoloji bu yüzden sirkadiyen ritimle ilgilenir: Bedende başlayan bir değişim, düşüncemize ve davranışımıza kadar uzanır.
Bugün pek çok kişi “Neden bu kadar yorgunum?” ya da “Sosyal medyada gördüklerim neden kendimle ilgili düşüncelerimi etkiliyor?” gibi soruların cevabını psikolojide arıyor. Kaygı, dikkat sorunları, ilişkilerdeki çatışmalar ve anlam arayışı bu ilgiyi artırıyor. Ama bu ilgi bazen psikolojiyi hızlı çözüm sunan bir kişisel gelişim aracına indirgiyor. Oysa psikoloji; başarı, mutluluk, uyku ya da stres gibi konulara gözleme dayanan, sistemli ve neden-sonuç ilişkisi kuran açıklamalarla yaklaşan bir bilimdir.
Psikolojinin tanımı
Adını söylediğinde köpeğin kulaklarını dikip sana koşar. Pencere önündeki bitki de ışığa doğru yavaşça döner. İkisi de canlıdır ve ikisi de çevresine karşılık verir. Ama psikolojinin ilgilendiği yalnızca birincisidir.
Psikoloji, organizmanın davranışlarını ve bilişsel süreçlerini inceleyen bilim dalıdır. Bu tanımda üç anahtar sözcük var.
Organizma sözlükte bütün canlıları kapsar. Psikoloji ise bu sözcüğü insan ve merkez sinir sistemi belli ölçüde gelişmiş hayvanlar için kullanır. Çünkü çevreden gelen uyarıcılara karmaşık tepkiler verebilen onlardır ve psikolojik araştırmaların asıl konusu da bu tepkilerdir.
Davranış, organizmanın içten ya da dıştan gelen uyarıcılara verdiği, gözlenebilen, incelenebilen ve ölçülebilen her tepkidir. Bir öğrencinin parmak kaldırması, yüzünün kızarması ya da sesinin titremesi birer davranıştır.
Bilişsel süreçler zihnin yaptığı işlerdir: düşünme, öğrenme, dikkat, bellek, algı, dil, problem çözme, karar verme, unutma ve hatırlama. Çevremizle iletişim kurmamızı ve günlük sorunlara çözüm bulmamızı bu süreçler sağlar.
Psikoloji bu unsurları birbirinden koparmaz. Bir davranışın arkasındaki duyguyu, düşünceyi ve biyolojik temeli birlikte ele alır; davranışı neden-sonuç ilişkisi içinde açıklamaya çalışır. Sınav sonucunu gören bir arkadaşını düşün:
| Unsur | Bu olayda |
|---|---|
| Davranış | Kâğıdı buruşturup çantasına atması |
| Bilişsel süreç | “Bu kadar çalıştım, yine olmadı” diye düşünmesi |
| Biyolojik temel | Kalbinin hızlanması, ellerinin terlemesi |
Psikoloji ayrı bir bilim hâline gelmeden önce insanı anlama çabası çoğunlukla ruh ile beden arasındaki ilişki üzerinden yürüdü. O dönemin kavramları davranışın görünen yanının yanında insanın özünü de anlamlandırmaya çalışıyordu. Üç kavram öne çıktı:
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Ruh | Sözlük anlamıyla bedeni etkin kılan canlılık ilkesi; İslam düşüncesinde anlama ve bilme yetisinin kaynağı olan manevi cevher |
| Nefis | İnsana canlılık ve hareket veren istek ve dürtüleri, ahlaki bilinci de taşıyan varlık boyutu |
| Can | Tasavvuf düşüncesinde Allah’ın insana emanet ettiği manevi öz; insana sevgi, bağlılık ve benlik bilinci kazandırır |
Psikolojinin konusu
Okul koridorunda yürürken kantinden tost kokusu geliyor. Birden acıktığını fark ediyorsun, adımların hızlanıyor. Bu birkaç saniyelik an, psikolojinin dört temel kavramını içinde taşır.
Psikoloji; insanın çevresinden nasıl etkilendiğini, çevresine nasıl karşılık verdiğini ve çevresini nasıl algıladığını anlamaya çalışır. Her davranışın bir başlangıcı vardır: uyarıcı. Uyarıcı, duyu organlarını harekete geçiren ve organizmada tepkiye yol açan her türlü etkendir. Tost kokusu dışarıdan gelen bir uyarıcıdır; ses, ışık ve koku da böyledir. Açlık, susuzluk ve ağrı ise içeriden gelen uyarıcılardır.
Uyarıcı karşısında organizma bir tepki verir. Tepki, uyarıcının organizmada yol açtığı her türlü fizyolojik ve psikolojik değişimdir. Davranışları, duyguları ve bilişsel süreçleri kapsar. Adımlarının hızlanması da, “Bir tost alsam” diye düşünmen de birer tepkidir.
Bu üç halka uyarıcı-organizma-tepki modeli ile gösterilir: Uyarıcı organizmaya ulaşır, organizma bir tepki verir. Davranışın nasıl oluştuğunu açıklamak için kullanılan temel modeldir. Ortadaki organizma önemlidir: Aynı koku, yeni yemek yemiş bir arkadaşında hiçbir istek uyandırmayabilir.
Kokunun sana ulaşması duyum aşamasıdır. Duyum, duyu organlarının uyarıcıyla harekete geçmesi ve bu uyarımın sinirlerle beyne iletilmesidir. Duyumun gerçekleşmesi için dört şart gerekir: bir uyarıcı kaynağı, uyarıcının iletileceği uygun bir ortam, sağlıklı bir organizma ve duyu organlarının fark edebileceği sınırlar içinde bir uyarıcı şiddeti.
“Bu tost kokusu, kantin açılmış” diye düşündüğün an ise algıdır. Algı, duyu organlarından gelen ham bilginin beyin tarafından düzenlenmesi, yorumlanması ve anlamlandırılmasıdır. Ham bilgi; dikkat, geçmiş deneyimler, duygular, inançlar, kişilik, zekâ, fiziksel ve toplumsal çevre gibi etkenlerle anlam kazanır.
| Duyum | Algı | |
|---|---|---|
| Ne olur? | Uyarım beyne iletilir | Beyin bilgiyi düzenler ve yorumlar |
| Bilgi | Ham | Anlamlandırılmış |
| Etkileyenler | Uyarıcı, ortam, sağlık, şiddet | Dikkat, deneyim, duygu, inanç, kişilik, zekâ, çevre |
Psikolojinin amaçları
Bir okul yönetimi, öğle arasında kütüphanenin neredeyse boş kaldığını fark ediyor. Bu durumu anlamak ve değiştirmek için ne yapabilir? Psikoloji de araştırmalarını benzer adımlarla yürütür. Her bilimin amaçları vardır; psikolojinin amacı davranışları tanımlamak, açıklamak, tahmin etmek ve kontrol etmektir.
| Amaç | Ne yapılır? | Kütüphane örneğinde |
|---|---|---|
| Tanımlama | Gözlenebilen, ölçülebilen davranışlar ve ayırt edici özellikleri ortaya konur | Hangi saatlerde kaç öğrencinin geldiği sayılır |
| Açıklama | Davranışın nedenleri sistemli ve genel biçimde ortaya konur | Öğle arasının kısalığı ve kütüphanenin uzaklığı gibi nedenler araştırılır |
| Tahmin etme | Belirli bir durumda nasıl davranılacağı önceden kestirilir | Kütüphane teneffüslerde de açık olursa daha çok öğrencinin geleceği öngörülür |
| Kontrol etme | Koşullar düzenlenerek bir davranışın görülme olasılığı artırılır ya da azaltılır | Açılış saatleri değiştirilir |
Kontrol etme sözcüğü ilk duyulduğunda ürkütücü gelebilir. Ama burada kontrol edilen kişiler değil, davranışı etkileyen koşullar ve değişkenlerdir. Kütüphaneye kimse zorla götürülmez; yalnızca gitmeyi kolaylaştıran koşullar değiştirilir.
Konunun kavramları
17 KAVRAM- Sirkadiyen ritim
- Beynin yönettiği, uyku, hormon salınımı, vücut sıcaklığı ve enerji düzeyini düzenleyen yaklaşık 24 saatlik biyolojik döngüdür.
- Psikoloji
- Organizmanın davranışlarını ve bilişsel süreçlerini inceleyen bilim dalıdır.
- Organizma
- Psikolojide insanı ve merkez sinir sistemi belli ölçüde gelişmiş, uyarıcılara karmaşık tepkiler verebilen hayvanları anlatan terimdir.
- Davranış
- Organizmanın içten ya da dıştan gelen uyarıcılara verdiği, gözlenebilen, incelenebilen ve ölçülebilen her tepkidir.
- Bilişsel süreçler
- Düşünme, öğrenme, dikkat, bellek, algı, dil, problem çözme ve karar verme gibi zihinsel işlevlerdir.
- Ruh
- Sözlük anlamıyla bedeni etkin kılan canlılık ilkesi, İslam düşüncesinde ise anlama ve bilme yetisinin kaynağı olan manevi cevherdir.
- Nefis
- İnsana canlılık ve hareket veren temel istek ve dürtüleri, ahlaki bilinci de içinde taşıyan varlık boyutudur.
- Can
- Tasavvuf düşüncesinde Allah’ın insana emanet ettiği, ona sevgi, bağlılık ve benlik bilinci kazandıran manevi özdür.
- Uyarıcı
- Duyu organlarını harekete geçiren ve organizmada tepkiye yol açan her türlü dış ya da iç etkendir.
- Tepki
- Uyarıcının organizmada yol açtığı her türlü fizyolojik ve psikolojik değişimdir.
- Uyarıcı-organizma-tepki modeli
- Davranışın, bir uyarıcının organizmada bir tepkiye yol açmasıyla oluştuğunu gösteren temel modeldir.
- Duyum
- Duyu organlarının bir uyarıcıyla harekete geçmesi ve uyarımın sinirlerle beyne iletilmesidir.
- Algı
- Duyu organlarından gelen ham bilginin beyin tarafından düzenlenip yorumlanması ve anlamlandırılmasıdır.
- Tanımlama
- Belirli bir durumda bireylerin ya da grupların gözlenebilen ve ölçülebilen davranışlarını ve ayırt edici özelliklerini ortaya koymaktır.
- Açıklama
- Davranışların ve bilişsel süreçlerin nedenlerini sistemli ve genel biçimde ortaya koymaktır.
- Tahmin etme
- Belirli bir durumda bireylerin ya da grupların nasıl davranacağını önceden kestirmektir.
- Kontrol etme
- Davranışı etkileyen koşulları ve değişkenleri düzenleyerek bir davranışın görülme olasılığını artırmak ya da azaltmaktır.
KENDİNE SOR
Psikolojinin amaçlarından biri davranışı kontrol etmektir. Davranışı etkileyen koşulları düzenlemek, insanın özgür seçimine bir müdahale midir, yoksa ona yardım mıdır? Gerekçesiyle savun.