İçeriğe geç
1. ÜNİTE · 1. KONU

Psikolojinin Tanımı, Konusu ve Amaçları

Gece geç yatınca ertesi gün neden hem dikkatin hem de sabrın azalır?

Gece ikiye kadar video izledin, sabah yedide uyandın. İlk derste dikkatin dağılıyor, arkadaşının küçük bir şakasına bile sinirleniyorsun. Bunun tek sebebi uykusuzluk mu, yoksa bedeninde başka bir şey mi değişti?

Bedenimizin yaklaşık 24 saatlik bir iç saati vardır: sirkadiyen ritim. Adı, Latincede “yaklaşık bir gün” anlamına gelen bir terimden gelir. Bu saati beyin yönetir. Uyku düzenimizi, hormonlarımızı, vücut sıcaklığımızı ve enerjimizi o ayarlar. Gün ışığıyla uyanmamız, akşam melatonin salgısıyla uykuya hazırlanmamız bu ritmin işidir. Gün içinde bedende neler olduğuna bak:

Saat Bedende olan
01.00 Yardımcı T lenfositleri denen bağışıklık hücreleri en üst düzeyde
02.00 Büyüme hormonu en üst düzeyde
06.00 Stres hormonu kortizol artar
12.00 Kandaki hemoglobin en yüksek düzeyde
15.00 Kavrama gücü, solunum oranı ve refleks duyarlılığı en yüksek düzeyde
16.00 Beden ısısı, nabız ve kan basıncı zirvede
21.00 Ağrı eşiği en düşük düzeyde

Bu ritim bozulduğunda yorgunluk, dikkat dağınıklığı, duygu durumunda dalgalanma ve uyku sorunları görülebilir. Psikoloji bu yüzden sirkadiyen ritimle ilgilenir: Bedende başlayan bir değişim, düşüncemize ve davranışımıza kadar uzanır.

Bugün pek çok kişi “Neden bu kadar yorgunum?” ya da “Sosyal medyada gördüklerim neden kendimle ilgili düşüncelerimi etkiliyor?” gibi soruların cevabını psikolojide arıyor. Kaygı, dikkat sorunları, ilişkilerdeki çatışmalar ve anlam arayışı bu ilgiyi artırıyor. Ama bu ilgi bazen psikolojiyi hızlı çözüm sunan bir bireysel gelişim aracına indirgiyor. Oysa psikoloji; başarı, mutluluk, uyku ya da stres gibi konulara gözleme dayanan, sistemli ve neden-sonuç ilişkisi kuran açıklamalarla yaklaşan bir bilimdir.

Psikolojinin tanımı

Adını söylediğinde köpeğin kulaklarını dikip sana koşar. Pencere önündeki bitki de ışığa doğru yavaşça döner. İkisi de canlıdır ve ikisi de çevresine karşılık verir. Ama psikolojinin ilgilendiği yalnızca birincisidir.

Psikoloji, organizmanın davranışlarını ve bilişsel süreçlerini inceleyen bilim dalıdır. Bu tanımda üç anahtar sözcük var.

Organizma geniş anlamıyla her canlıyı ifade eder. Psikoloji ise bu sözcüğü insan ve merkez sinir sistemi belli ölçüde gelişmiş hayvanlar için kullanır. Çünkü insanlar ve hayvanlar çevreden gelen uyarıcılara daha karmaşık tepkiler verebilir; psikolojik araştırmaların temel konusu da bu tepkilerdir.

Davranış, organizmanın içten ya da dıştan gelen uyarıcılara verdiği, gözlenebilen, incelenebilen ve ölçülebilen her tepkidir. Bir öğrencinin parmak kaldırması, yüzünün kızarması ya da sesinin titremesi birer davranıştır.

Bilişsel süreçler zihnin yaptığı işlerdir: düşünme, öğrenme, dikkat, bellek, algı, dil, problem çözme, karar verme, unutma ve hatırlama. Çevremizle iletişim kurmamızı ve günlük sorunlara çözüm bulmamızı bu süreçler sağlar.

Psikoloji bu unsurları birbirinden koparmaz. Bir davranışın arkasındaki duyguyu, düşünceyi ve biyolojik temeli birlikte ele alır; davranışı neden-sonuç ilişkisi içinde açıklamaya çalışır. Sınav sonucunu gören bir arkadaşını düşün:

Unsur Bu olayda
Davranış Kâğıdı buruşturup çantasına atması
Bilişsel süreç “Bu kadar çalıştım, yine olmadı” diye düşünmesi
Biyolojik temel Kalbinin hızlanması, ellerinin terlemesi

Psikoloji ayrı bir bilim hâline gelmeden önce insanı anlama çabası çoğunlukla ruh ile beden arasındaki ilişki üzerinden yürüdü. O dönemin kavramları davranışın görünen yanının yanında insanın özünü de anlamlandırmaya çalışıyordu. Üç kavram öne çıktı:

Kavram Anlamı
Ruh Sözlük anlamıyla bedeni etkin kılan canlılık ilkesi; İslam düşüncesinde anlama ve bilme yetisinin kaynağı olan manevi cevher
Nefis İnsana canlılık ve hareket veren istek ve dürtüleri, ahlaki bilinci de taşıyan varlık boyutu
Can Tasavvuf düşüncesinde Allah’ın insana emanet ettiği manevi öz; insana sevgi, bağlılık ve benlik bilinci kazandırır

Psikolojinin konusu

Okul koridorunda yürürken kantinden tost kokusu geliyor. Birden acıktığını fark ediyorsun, adımların hızlanıyor. Bu birkaç saniyelik an, psikolojinin dört temel kavramını içinde taşır.

Psikoloji; insanın çevresinden nasıl etkilendiğini, çevresine nasıl karşılık verdiğini ve çevresini nasıl algıladığını anlamaya çalışır. Her davranışın bir başlangıcı vardır: uyarıcı. Uyarıcı, duyu organlarını harekete geçiren ve organizmada tepkiye yol açan her türlü etkendir. Tost kokusu dışarıdan gelen bir uyarıcıdır; ses, ışık ve koku da böyledir. Açlık, susuzluk ve ağrı ise içeriden gelen uyarıcılardır.

Uyarıcı karşısında organizma bir tepki verir. Tepki, uyarıcının organizmada yol açtığı her türlü fizyolojik ve psikolojik değişimdir. Davranışları, duyguları ve bilişsel süreçleri kapsar. Adımlarının hızlanması da, “Bir tost alsam” diye düşünmen de birer tepkidir.

Bu üç halka uyarıcı-organizma-tepki modeli ile gösterilir: Uyarıcı organizmaya ulaşır, organizma bir tepki verir. Davranışın nasıl oluştuğunu açıklamak için kullanılan temel modeldir. Ortadaki organizma önemlidir: Aynı koku, yeni yemek yemiş bir arkadaşında hiçbir istek uyandırmayabilir.

Kokunun sana ulaşması duyum aşamasıdır. Duyum, duyu organlarının uyarıcıyla harekete geçmesi ve bu uyarımın sinirlerle beyne iletilmesidir. Duyumun gerçekleşmesi için dört şart gerekir: bir uyarıcı kaynağı, uyarıcının iletileceği uygun bir ortam, sağlıklı bir organizma ve şiddeti duyu organlarının algılayabileceği eşikler arasında olan bir uyarıcı.

“Bu tost kokusu, kantin açılmış” diye düşündüğün an ise algıdır. Algı, duyu organlarından gelen ham bilginin beyin tarafından düzenlenmesi, yorumlanması ve anlamlandırılmasıdır. Ham bilgi; dikkat, geçmiş deneyimler, duygular, inançlar, kişilik, zekâ, fiziksel ve toplumsal çevre gibi etkenlerle anlam kazanır.

Duyum Algı
Ne olur? Uyarım beyne iletilir Beyin bilgiyi düzenler ve yorumlar
Bilgi Ham Anlamlandırılmış
Gerekli şartlar Uyarıcı kaynağı, uygun ortam, sağlıklı organizma, eşikler arasında şiddet Duyumdan gelen ham bilgi
Etkileyenler Dikkat, deneyim, duygu, inanç, kişilik, zekâ, çevre

Psikolojinin amaçları

Bir okul yönetimi, öğle arasında kütüphanenin neredeyse boş kaldığını fark ediyor. Bu durumu anlamak ve değiştirmek için ne yapabilir? Psikoloji de araştırmalarını benzer adımlarla yürütür. Her bilimin amaçları vardır; psikolojinin amacı davranışları tanımlamak, açıklamak, tahmin etmek ve kontrol etmektir.

Amaç Ne yapılır? Kütüphane örneğinde
Tanımlama Gözlenebilen, ölçülebilen davranışlar ve ayırt edici özellikleri ortaya konur Hangi saatlerde kaç öğrencinin geldiği sayılır
Açıklama Davranışın nedenleri sistemli ve genel biçimde ortaya konur Öğle arasının kısalığı ve kütüphanenin uzaklığı gibi nedenler araştırılır
Tahmin etme Belirli bir durumda nasıl davranılacağı önceden kestirilir Kütüphane teneffüslerde de açık olursa daha çok öğrencinin geleceği öngörülür
Kontrol etme Koşullar düzenlenerek bir davranışın görülme olasılığı artırılır ya da azaltılır Açılış saatleri değiştirilir

Kontrol etme sözcüğü ilk duyulduğunda ürkütücü gelebilir. Ama burada kontrol edilen kişiler değil, davranışı etkileyen koşullar ve değişkenlerdir. Kütüphaneye kimse zorla götürülmez; yalnızca gitmeyi kolaylaştıran koşullar değiştirilir.

Başta sorduklarımız3 soru

  1. Psikoloji organizmanın neyini inceleyen bilim dalıdır?

    DOĞRU CEVAPDavranışlarını ve bilişsel süreçlerini

    Psikoloji gözlenebilen davranışları ve düşünme, bellek, algı gibi zihinsel işleri inceler. Yalnızca bozukluklarla uğraştığı sık görülen bir yanılgıdır; ruh-beden ilişkisi ise psikoloji bilim olmadan önceki yaklaşımın konusudur.

    Cevap bu bölümde: Psikolojinin tanımı →
  2. Duyu organlarından gelen ham bilginin beyin tarafından düzenlenip anlamlandırılmasına ne denir?

    DOĞRU CEVAPAlgı

    Algı, ham bilgiye anlam kazandırmaktır. Duyum uyarımın beyne iletilmesi, tepki ise uyarıcının organizmada yol açtığı değişimdir.

    Cevap bu bölümde: Psikolojinin konusu →
  3. Belirli bir durumda nasıl davranılacağını önceden kestirmek psikolojinin hangi amacıdır?

    DOĞRU CEVAPTahmin etme

    Tahmin etme, davranışı ortaya çıkmadan önce kestirmektir. Açıklama davranışın nedenlerini ortaya koyar, kontrol etme ise koşulları düzenler.

    Cevap bu bölümde: Psikolojinin amaçları →

Konunun kavramları17 kavram

Sirkadiyen ritim
Beynin yönettiği, uyku, hormon salınımı, vücut sıcaklığı ve enerji düzeyini düzenleyen yaklaşık 24 saatlik biyolojik döngüdür.
Psikoloji
Organizmanın davranışlarını ve bilişsel süreçlerini inceleyen bilim dalıdır.
Organizma
Geniş anlamıyla her canlıyı ifade eden; psikolojide ise insanı ve merkez sinir sistemi belli ölçüde gelişmiş hayvanları anlatan terimdir.
Davranış
Organizmanın içten ya da dıştan gelen uyarıcılara verdiği, gözlenebilen, incelenebilen ve ölçülebilen her tepkidir.
Bilişsel süreçler
Düşünme, öğrenme, dikkat, bellek, algı, dil, problem çözme ve karar verme gibi zihinsel işlevlerdir.
Ruh
Sözlük anlamıyla bedeni etkin kılan canlılık ilkesi, İslam düşüncesinde ise anlama ve bilme yetisinin kaynağı olan manevi cevherdir.
Nefis
İnsana canlılık ve hareket veren temel istek ve dürtüleri, ahlaki bilinci de içinde taşıyan varlık boyutudur.
Can
Tasavvuf düşüncesinde Allah’ın insana emanet ettiği, ona sevgi, bağlılık ve benlik bilinci kazandıran manevi özdür.
Uyarıcı
Duyu organlarını harekete geçiren ve organizmada tepkiye yol açan her türlü dış ya da iç etkendir.
Tepki
Uyarıcının organizmada yol açtığı her türlü fizyolojik ve psikolojik değişimdir.
Uyarıcı-organizma-tepki modeli
Davranışın, bir uyarıcının organizmada bir tepkiye yol açmasıyla oluştuğunu gösteren temel modeldir.
Duyum
Duyu organlarının bir uyarıcıyla harekete geçmesi ve uyarımın sinirlerle beyne iletilmesidir.
Algı
Duyu organlarından gelen ham bilginin beyin tarafından düzenlenip yorumlanması ve anlamlandırılmasıdır.
Tanımlama
Belirli bir durumda bireylerin ya da grupların gözlenebilen ve ölçülebilen davranışlarını ve ayırt edici özelliklerini ortaya koymaktır.
Açıklama
Davranışların ve bilişsel süreçlerin nedenlerini sistemli ve genel biçimde ortaya koymaktır.
Tahmin etme
Belirli bir durumda bireylerin ya da grupların nasıl davranacağını önceden kestirmektir.
Kontrol etme
Davranışı etkileyen koşulları ve değişkenleri düzenleyerek bir davranışın görülme olasılığını artırmak ya da azaltmaktır.

KENDİNE SOR

Psikolojinin amaçlarından biri davranışı kontrol etmektir. Davranışı etkileyen koşulları düzenlemek, insanın özgür seçimine bir müdahale midir, yoksa ona yardım mıdır? Gerekçesiyle savun.