Psikolojinin Tanımı, Konusu ve Amaçları
Gece geç yatınca ertesi gün neden hem dikkatin hem de sabrın azalır?
OKUMADAN ÖNCE TAHMİN ET
Cevaplarını konunun sonunda göreceksin.
Gece ikiye kadar video izledin, sabah yedide uyandın. İlk derste dikkatin dağılıyor, arkadaşının küçük bir şakasına bile sinirleniyorsun. Bunun tek sebebi uykusuzluk mu, yoksa bedeninde başka bir şey mi değişti?
Bedenimizin yaklaşık 24 saatlik bir iç saati vardır: sirkadiyen ritim. Adı, Latincede “yaklaşık bir gün” anlamına gelen bir terimden gelir. Bu saati beyin yönetir. Uyku düzenimizi, hormonlarımızı, vücut sıcaklığımızı ve enerjimizi o ayarlar. Gün ışığıyla uyanmamız, akşam melatonin salgısıyla uykuya hazırlanmamız bu ritmin işidir. Gün içinde bedende neler olduğuna bak:
| Saat | Bedende olan |
|---|---|
| 01.00 | Yardımcı T lenfositleri denen bağışıklık hücreleri en üst düzeyde |
| 02.00 | Büyüme hormonu en üst düzeyde |
| 06.00 | Stres hormonu kortizol artar |
| 12.00 | Kandaki hemoglobin en yüksek düzeyde |
| 15.00 | Kavrama gücü, solunum oranı ve refleks duyarlılığı en yüksek düzeyde |
| 16.00 | Beden ısısı, nabız ve kan basıncı zirvede |
| 21.00 | Ağrı eşiği en düşük düzeyde |
Bu ritim bozulduğunda yorgunluk, dikkat dağınıklığı, duygu durumunda dalgalanma ve uyku sorunları görülebilir. Psikoloji bu yüzden sirkadiyen ritimle ilgilenir: Bedende başlayan bir değişim, düşüncemize ve davranışımıza kadar uzanır.
Bugün pek çok kişi “Neden bu kadar yorgunum?” ya da “Sosyal medyada gördüklerim neden kendimle ilgili düşüncelerimi etkiliyor?” gibi soruların cevabını psikolojide arıyor. Kaygı, dikkat sorunları, ilişkilerdeki çatışmalar ve anlam arayışı bu ilgiyi artırıyor. Ama bu ilgi bazen psikolojiyi hızlı çözüm sunan bir bireysel gelişim aracına indirgiyor. Oysa psikoloji; başarı, mutluluk, uyku ya da stres gibi konulara gözleme dayanan, sistemli ve neden-sonuç ilişkisi kuran açıklamalarla yaklaşan bir bilimdir.
Psikolojinin tanımı
Adını söylediğinde köpeğin kulaklarını dikip sana koşar. Pencere önündeki bitki de ışığa doğru yavaşça döner. İkisi de canlıdır ve ikisi de çevresine karşılık verir. Ama psikolojinin ilgilendiği yalnızca birincisidir.
Psikoloji, organizmanın davranışlarını ve bilişsel süreçlerini inceleyen bilim dalıdır. Bu tanımda üç anahtar sözcük var.
Organizma geniş anlamıyla her canlıyı ifade eder. Psikoloji ise bu sözcüğü insan ve merkez sinir sistemi belli ölçüde gelişmiş hayvanlar için kullanır. Çünkü insanlar ve hayvanlar çevreden gelen uyarıcılara daha karmaşık tepkiler verebilir; psikolojik araştırmaların temel konusu da bu tepkilerdir.
Davranış, organizmanın içten ya da dıştan gelen uyarıcılara verdiği, gözlenebilen, incelenebilen ve ölçülebilen her tepkidir. Bir öğrencinin parmak kaldırması, yüzünün kızarması ya da sesinin titremesi birer davranıştır.
Bilişsel süreçler zihnin yaptığı işlerdir: düşünme, öğrenme, dikkat, bellek, algı, dil, problem çözme, karar verme, unutma ve hatırlama. Çevremizle iletişim kurmamızı ve günlük sorunlara çözüm bulmamızı bu süreçler sağlar.
Psikoloji bu unsurları birbirinden koparmaz. Bir davranışın arkasındaki duyguyu, düşünceyi ve biyolojik temeli birlikte ele alır; davranışı neden-sonuç ilişkisi içinde açıklamaya çalışır. Sınav sonucunu gören bir arkadaşını düşün:
| Unsur | Bu olayda |
|---|---|
| Davranış | Kâğıdı buruşturup çantasına atması |
| Bilişsel süreç | “Bu kadar çalıştım, yine olmadı” diye düşünmesi |
| Biyolojik temel | Kalbinin hızlanması, ellerinin terlemesi |
Psikoloji ayrı bir bilim hâline gelmeden önce insanı anlama çabası çoğunlukla ruh ile beden arasındaki ilişki üzerinden yürüdü. O dönemin kavramları davranışın görünen yanının yanında insanın özünü de anlamlandırmaya çalışıyordu. Üç kavram öne çıktı:
| Kavram | Anlamı |
|---|---|
| Ruh | Sözlük anlamıyla bedeni etkin kılan canlılık ilkesi; İslam düşüncesinde anlama ve bilme yetisinin kaynağı olan manevi cevher |
| Nefis | İnsana canlılık ve hareket veren istek ve dürtüleri, ahlaki bilinci de taşıyan varlık boyutu |
| Can | Tasavvuf düşüncesinde Allah’ın insana emanet ettiği manevi öz; insana sevgi, bağlılık ve benlik bilinci kazandırır |
Psikolojinin konusu
Okul koridorunda yürürken kantinden tost kokusu geliyor. Birden acıktığını fark ediyorsun, adımların hızlanıyor. Bu birkaç saniyelik an, psikolojinin dört temel kavramını içinde taşır.
Psikoloji; insanın çevresinden nasıl etkilendiğini, çevresine nasıl karşılık verdiğini ve çevresini nasıl algıladığını anlamaya çalışır. Her davranışın bir başlangıcı vardır: uyarıcı. Uyarıcı, duyu organlarını harekete geçiren ve organizmada tepkiye yol açan her türlü etkendir. Tost kokusu dışarıdan gelen bir uyarıcıdır; ses, ışık ve koku da böyledir. Açlık, susuzluk ve ağrı ise içeriden gelen uyarıcılardır.
Uyarıcı karşısında organizma bir tepki verir. Tepki, uyarıcının organizmada yol açtığı her türlü fizyolojik ve psikolojik değişimdir. Davranışları, duyguları ve bilişsel süreçleri kapsar. Adımlarının hızlanması da, “Bir tost alsam” diye düşünmen de birer tepkidir.
Bu üç halka uyarıcı-organizma-tepki modeli ile gösterilir: Uyarıcı organizmaya ulaşır, organizma bir tepki verir. Davranışın nasıl oluştuğunu açıklamak için kullanılan temel modeldir. Ortadaki organizma önemlidir: Aynı koku, yeni yemek yemiş bir arkadaşında hiçbir istek uyandırmayabilir.
Kokunun sana ulaşması duyum aşamasıdır. Duyum, duyu organlarının uyarıcıyla harekete geçmesi ve bu uyarımın sinirlerle beyne iletilmesidir. Duyumun gerçekleşmesi için dört şart gerekir: bir uyarıcı kaynağı, uyarıcının iletileceği uygun bir ortam, sağlıklı bir organizma ve şiddeti duyu organlarının algılayabileceği eşikler arasında olan bir uyarıcı.
“Bu tost kokusu, kantin açılmış” diye düşündüğün an ise algıdır. Algı, duyu organlarından gelen ham bilginin beyin tarafından düzenlenmesi, yorumlanması ve anlamlandırılmasıdır. Ham bilgi; dikkat, geçmiş deneyimler, duygular, inançlar, kişilik, zekâ, fiziksel ve toplumsal çevre gibi etkenlerle anlam kazanır.
| Duyum | Algı | |
|---|---|---|
| Ne olur? | Uyarım beyne iletilir | Beyin bilgiyi düzenler ve yorumlar |
| Bilgi | Ham | Anlamlandırılmış |
| Gerekli şartlar | Uyarıcı kaynağı, uygun ortam, sağlıklı organizma, eşikler arasında şiddet | Duyumdan gelen ham bilgi |
| Etkileyenler | Dikkat, deneyim, duygu, inanç, kişilik, zekâ, çevre |
Psikolojinin amaçları
Bir okul yönetimi, öğle arasında kütüphanenin neredeyse boş kaldığını fark ediyor. Bu durumu anlamak ve değiştirmek için ne yapabilir? Psikoloji de araştırmalarını benzer adımlarla yürütür. Her bilimin amaçları vardır; psikolojinin amacı davranışları tanımlamak, açıklamak, tahmin etmek ve kontrol etmektir.
| Amaç | Ne yapılır? | Kütüphane örneğinde |
|---|---|---|
| Tanımlama | Gözlenebilen, ölçülebilen davranışlar ve ayırt edici özellikleri ortaya konur | Hangi saatlerde kaç öğrencinin geldiği sayılır |
| Açıklama | Davranışın nedenleri sistemli ve genel biçimde ortaya konur | Öğle arasının kısalığı ve kütüphanenin uzaklığı gibi nedenler araştırılır |
| Tahmin etme | Belirli bir durumda nasıl davranılacağı önceden kestirilir | Kütüphane teneffüslerde de açık olursa daha çok öğrencinin geleceği öngörülür |
| Kontrol etme | Koşullar düzenlenerek bir davranışın görülme olasılığı artırılır ya da azaltılır | Açılış saatleri değiştirilir |
Kontrol etme sözcüğü ilk duyulduğunda ürkütücü gelebilir. Ama burada kontrol edilen kişiler değil, davranışı etkileyen koşullar ve değişkenlerdir. Kütüphaneye kimse zorla götürülmez; yalnızca gitmeyi kolaylaştıran koşullar değiştirilir.
Başta sorduklarımız3 soru
Psikoloji organizmanın neyini inceleyen bilim dalıdır?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPDavranışlarını ve bilişsel süreçleriniTahminin doğru çıktı.
Psikoloji gözlenebilen davranışları ve düşünme, bellek, algı gibi zihinsel işleri inceler. Yalnızca bozukluklarla uğraştığı sık görülen bir yanılgıdır; ruh-beden ilişkisi ise psikoloji bilim olmadan önceki yaklaşımın konusudur.
Cevap bu bölümde: Psikolojinin tanımı →Duyu organlarından gelen ham bilginin beyin tarafından düzenlenip anlamlandırılmasına ne denir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPAlgıTahminin doğru çıktı.
Algı, ham bilgiye anlam kazandırmaktır. Duyum uyarımın beyne iletilmesi, tepki ise uyarıcının organizmada yol açtığı değişimdir.
Cevap bu bölümde: Psikolojinin konusu →Belirli bir durumda nasıl davranılacağını önceden kestirmek psikolojinin hangi amacıdır?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPTahmin etmeTahminin doğru çıktı.
Tahmin etme, davranışı ortaya çıkmadan önce kestirmektir. Açıklama davranışın nedenlerini ortaya koyar, kontrol etme ise koşulları düzenler.
Cevap bu bölümde: Psikolojinin amaçları →
Konunun kavramları17 kavram
- Sirkadiyen ritim
- Beynin yönettiği, uyku, hormon salınımı, vücut sıcaklığı ve enerji düzeyini düzenleyen yaklaşık 24 saatlik biyolojik döngüdür.
- Psikoloji
- Organizmanın davranışlarını ve bilişsel süreçlerini inceleyen bilim dalıdır.
- Organizma
- Geniş anlamıyla her canlıyı ifade eden; psikolojide ise insanı ve merkez sinir sistemi belli ölçüde gelişmiş hayvanları anlatan terimdir.
- Davranış
- Organizmanın içten ya da dıştan gelen uyarıcılara verdiği, gözlenebilen, incelenebilen ve ölçülebilen her tepkidir.
- Bilişsel süreçler
- Düşünme, öğrenme, dikkat, bellek, algı, dil, problem çözme ve karar verme gibi zihinsel işlevlerdir.
- Ruh
- Sözlük anlamıyla bedeni etkin kılan canlılık ilkesi, İslam düşüncesinde ise anlama ve bilme yetisinin kaynağı olan manevi cevherdir.
- Nefis
- İnsana canlılık ve hareket veren temel istek ve dürtüleri, ahlaki bilinci de içinde taşıyan varlık boyutudur.
- Can
- Tasavvuf düşüncesinde Allah’ın insana emanet ettiği, ona sevgi, bağlılık ve benlik bilinci kazandıran manevi özdür.
- Uyarıcı
- Duyu organlarını harekete geçiren ve organizmada tepkiye yol açan her türlü dış ya da iç etkendir.
- Tepki
- Uyarıcının organizmada yol açtığı her türlü fizyolojik ve psikolojik değişimdir.
- Uyarıcı-organizma-tepki modeli
- Davranışın, bir uyarıcının organizmada bir tepkiye yol açmasıyla oluştuğunu gösteren temel modeldir.
- Duyum
- Duyu organlarının bir uyarıcıyla harekete geçmesi ve uyarımın sinirlerle beyne iletilmesidir.
- Algı
- Duyu organlarından gelen ham bilginin beyin tarafından düzenlenip yorumlanması ve anlamlandırılmasıdır.
- Tanımlama
- Belirli bir durumda bireylerin ya da grupların gözlenebilen ve ölçülebilen davranışlarını ve ayırt edici özelliklerini ortaya koymaktır.
- Açıklama
- Davranışların ve bilişsel süreçlerin nedenlerini sistemli ve genel biçimde ortaya koymaktır.
- Tahmin etme
- Belirli bir durumda bireylerin ya da grupların nasıl davranacağını önceden kestirmektir.
- Kontrol etme
- Davranışı etkileyen koşulları ve değişkenleri düzenleyerek bir davranışın görülme olasılığını artırmak ya da azaltmaktır.
Kısa tekrar
Konudan rastgele kartlar. Cevabı önce kendin düşün, sonra kartı aç.
- Sirkadiyen ritim nedir ve psikoloji neden onunla ilgilenir?Beynin yönettiği, yaklaşık 24 saatlik biyolojik döngüdür. Bozulduğunda dikkat, duygu durumu ve davranış da etkilendiği için psikolojinin konusudur.
- Psikoloji neden hızlı çözümler sunan bir bireysel gelişim aracı sayılmaz?Çünkü psikoloji konulara gözleme dayanan, sistemli ve neden-sonuç ilişkisi kuran açıklamalarla yaklaşan bir bilimdir.
- Psikolojinin tanımındaki üç anahtar sözcük nedir?Organizma, davranış ve bilişsel süreçler. Psikoloji, organizmanın davranışlarını ve bilişsel süreçlerini inceler.
- Bir bitki ışığa doğru döner. Psikoloji bu tepkiyle neden ilgilenmez?Psikoloji organizma sözcüğünü insan ve merkez sinir sistemi belli ölçüde gelişmiş hayvanlar için kullanır. İnsanlar ve bu hayvanlar uyarıcılara daha karmaşık tepkiler verebilir.
- Bir tepkinin psikolojide davranış sayılması için hangi özellikleri taşıması gerekir?Gözlenebilir, incelenebilir ve ölçülebilir olmalıdır.
- Eşleştir: Kâğıdı buruşturmak / "Yine olmadı" diye düşünmek. Hangisi davranış, hangisi bilişsel süreçtir?Kâğıdı buruşturmak gözlenebilen bir davranıştır. "Yine olmadı" diye düşünmek ise bir bilişsel süreçtir.
- Ruh kavramı sözlükte ve İslam düşüncesinde nasıl tanımlanır?Sözlükte bedeni etkin kılan canlılık ilkesidir. İslam düşüncesinde ise anlama ve bilme yetisinin kaynağı olan manevi cevherdir.
- Nefis ile can kavramları nasıl ayrılır?Nefis, insana canlılık ve hareket veren istek ve dürtüleri, ahlaki bilinci taşıyan boyuttur. Can ise tasavvufta Allah’ın insana emanet ettiği, ona sevgi, bağlılık ve benlik bilinci kazandıran manevi özdür.
- Can kavramı insana ne kazandırır?İnsanı yalnızca maddi bir varlık olmaktan çıkarır; ona sevgi, bağlılık ve benlik bilinci kazandırır.
- Açlık ve tost kokusu: Hangisi iç, hangisi dış uyarıcıdır?Tost kokusu dış uyarıcı, açlık iç uyarıcıdır. İkisi de organizmada tepkiye yol açabilir.
- Tepki yalnızca gözle görülen hareketleri mi kapsar?Hayır. Tepki, uyarıcının yol açtığı her türlü fizyolojik ve psikolojik değişimdir; davranışları, duyguları ve bilişsel süreçleri kapsar.
- Uyarıcı-organizma-tepki modelinde ortadaki organizma neden önemlidir?Aynı uyarıcı, organizmanın durumuna göre farklı tepkilere yol açabilir. Tok birinde tost kokusu hiçbir istek uyandırmayabilir.
- Duyumun gerçekleşmesi için hangi dört şart gerekir?Bir uyarıcı kaynağı, uygun bir iletim ortamı, sağlıklı bir organizma ve uyarıcı şiddetinin duyu organlarının algılayabileceği eşikler arasında olması.
- Duyum ile algı nasıl ayrılır?Duyum, uyarımın beyne ulaşmasıdır ve bilgi hamdır. Algı ise beynin bu bilgiyi düzenleyip yorumlaması ve anlamlandırmasıdır.
- Aynı sesi duyan iki kişi neden onu farklı yorumlayabilir?Algı; dikkat, geçmiş deneyimler, duygular, inançlar, kişilik, zekâ, fiziksel ve toplumsal çevre gibi etkenlerle şekillenir.
- "Öğle arasında kütüphaneye kaç öğrenci geliyor?" sorusu psikolojinin hangi amacına hizmet eder?Tanımlamaya hizmet eder; gözlenebilen ve ölçülebilen davranış ortaya konur.
- Açıklama ile tahmin etme amaçları arasındaki fark nedir?Açıklama, davranışın nedenlerini sistemli biçimde ortaya koyar. Tahmin etme ise belirli bir durumda nasıl davranılacağını önceden kestirir.
- "Teneffüste de açık olursa kütüphaneye daha çok öğrenci gelir." Bu ifade hangi amaca örnektir?Tahmin etmeye örnektir; belirli bir koşulda nasıl davranılacağı önceden kestirilmektedir.
- Psikolojide kontrol etme, insanları kontrol etmek mi demektir?Hayır. Davranışı etkileyen koşullar ve değişkenler düzenlenir; böylece bir davranışın görülme olasılığı artırılır ya da azaltılır.
KENDİNE SOR
Psikolojinin amaçlarından biri davranışı kontrol etmektir. Davranışı etkileyen koşulları düzenlemek, insanın özgür seçimine bir müdahale midir, yoksa ona yardım mıdır? Gerekçesiyle savun.