Teknoloji ve İnsan Hayatı

Teknoloji, insanın hayatta karşılaştığı güçlükleri aşmasına, sorunlarını çözmesine yarayan; ona kolaylık ve hız kazandıran araç, malzeme, yol ve yöntemleri bulma, yapma ve geliştirme bilgisi ve işidir.

Bu çağa özgü gibi görünse de kelimenin kökü çok eskidir. Antik Yunan’da kullanılan tekhne kelimesine dayanır ve teknik kelimesiyle birlikte düşünülür. Teknoloji tekniğe bağlıdır. Teknik ise her türlü zanaatla ilişkili bir beceri faaliyetidir; bu yüzden teknoloji bilimden spora, sanattan gündelik işlere kadar pek çok alanla bağlantılıdır.

Teknolojiyi, bedenimizle ve zihnimizle başaramadığımız işlerde yeteneklerimizin sürdürülmesi olarak da düşünebilirsin. Bu açıdan teknolojiye yapay bir beceri denebilir. İnsan, gücünün yetmediği yerlerde teknik aletler yapmasaydı bugünkü bilgi ve teknoloji çağına da ulaşamazdı.

Avrupa’da Rönesans ve Reform hareketleriyle başlayan düşünce değişimi, Aydınlanma Çağı’nda akıl ve bilim öne çıkınca güçlendi ve bilimsel gelişmelerin önünü açtı. Bu birikim Sanayi Devrimi’ni doğurdu; toplum yapısından ekonomiye, yaşam biçiminden kültürel değerlere kadar pek çok alan kökten değişti.

Sanayi Devrimi’nin en belirgin özelliği makineleşmedir: Bedensel iş gücüne dayanan üretimden makinelerle üretime geçmek. Makineleşme üretimi hızlandırdı, verimi artırdı ama insan emeğine duyulan ihtiyacı da azalttı.

Bu hızlı gelişme bazı çelişkileri de beraberinde getirdi. Tüketim durmadan teşvik edildi, hayatın amacı hazza indirgendi; buna rağmen insanlar mutluluğa ulaşamadı. Bu çelişki teknolojiye eleştirel bakışların doğmasına yol açtı.

Bugün gelişmelere duyulan iyimserlik azalıyor ve teknoloji ciddi biçimde sorgulanıyor. Doğal dengenin bozulması, nükleer tehdit, yeni hastalıklar ve besin kaynaklarının bozulması insanı bu sorgulamaya iten somut tehlikelerdir.

Teknoloji iletişimde ve bilgiye erişimde bir devrim yaptı; ama güvenlik, adaletsizlik ve çevre tahribatı gibi küresel sorunları da getirdi.

Bilginin bu kadar hızlı çoğalması da çift yönlüdür. Bilgiye ulaşmak kolaylaştı ama bilginin güvenilir, geçerli ve doğru olup olmadığı tartışılır hâle geldi. Genel ağda okuduğun her bilgi doğru değildir.

Bilim ile teknoloji de birbirini besler. Elektromanyetik dalgaların keşfi iletişim teknolojilerini geliştirdi; mikroskop ve yapay zekâ gibi araçlar da yeni keşiflerin önünü açtı. Bugün yapay zekâ sağlıktan finansa pek çok alanda kullanılıyor; sanal gözlükler, kripto paralar, yenilenebilir enerji teknolojileri ve yerli imkânlarla geliştirilip üretilen ilk genel maksat helikopteri T625 GÖKBEY bu gelişmelerin örnekleridir.

Sanayileşmiş Batı toplumunda teknolojiye karşı dört temel tutum ayırt edilir. Bu tutumlar teknolojiye aşırı inanmaktan onu tamamen reddetmeye kadar uzanır.

Bu tutumları bir çizgi üzerinde düşünebilirsin. Bir uçta teknolojiyi destekleyen teknoloji taraftarlığı (teknolojik anarşi ve teknofili), öbür uçta onu reddeden teknoloji karşıtlığı (teknofobi) durur. Uygun teknoloji ise uçlardan birini seçmek yerine önce amacı ve değeri sorar.

Aydınlanma Çağı ve Sanayi Devrimi’nin verdiği daha mutlu, huzurlu ve güvenli bir hayat umudu zamanla zayıfladı. Bilimde ve teknolojide öne geçen Batı uygarlığının bir kriz içinde olduğu dile getirildi; teknolojinin olumsuz etkileri bu krizin nedenleri arasında tartışılmaya başlandı.

Teknolojinin hayatımızdaki yeri şu sorularla felsefi bir tartışmaya dönüşür:

• Teknoloji insan hayatını nasıl etkiler?
• Teknolojinin tutsağı olmadan bir hayat nasıl mümkündür?
• Teknoloji insanın değer dünyasını nasıl etkiler?
• Teknoloji zaman ve mekân algısını değiştirebilir mi?
• Teknoloji insanın güvenliğini tehdit eder mi?
• Teknoloji varlıkları başta oldukları şeyden uzaklaştırır mı?

Üç durumu düşün:

• Ali derste dalgındır. Öğretmeni sonunda onu konuşturmayı başarır ve Ali şöyle der: “Öğretmenim, ben şu an sınıftayım ama sizi görmüyor, duymuyorum. Ben oyundayım, şu an oynuyorum; oyun karakterleri gözümün önünde, hamlelerimi planlıyorum; aslında burada değilim.”
• Bir sosyal medya fenomeni beğeniler azalınca kendini değersiz hissediyor. Beğeni toplamak için kendini yansıtmayan içerikler paylaşıyor. Beğeniler artıyor ama bu kez kendinden uzaklaştığını fark ediyor.
• Sürücüsüz bir araç kaza anında içindeki yolcuyu mu korumalı, yoldaki yayayı mı?

Teknoloji hem “insan olarak var olma” biçimimizi hem de düşünce ve eylemlerimizi değiştiriyor; 19. yüzyıldan beri pek çok filozof bu risklere dikkat çekiyor. Felsefe teknolojinin yol açtığı sorunları iki grupta ele alır.

Ontolojik problemler, teknolojinin varlık ve varoluş üzerinden gerçeklik algımızı değiştirmesiyle ortaya çıkar. Konusu, insanın kendine ve doğaya yabancılaşması ve varoluşsal anlamını yitirmesidir. Başlıkları ontolojik anlam kaybı (insanın varoluşunun ne anlama geldiğini kavrayamaması, sosyal-duygusal, zihinsel, bedensel ve manevi yönlerinin anlamını yitirmesi) ve yabancılaşmadır (özünden uzaklaşıp varlığıyla bağını koparması, kendiliğini kaybetmesi).

Aksiyolojik problemler ise seçim, eylem ve değer alanında ortaya çıkar. Temelinde “ben” odaklı düşüncenin toplumsal ve ahlaki değerlerin önüne geçmesi, sosyal ilişkilerin değişmesi ve teknoloji üretiminin doğurduğu güvenlik kaygıları vardır. Başlıkları güvenlik sorunları (siber saldırı, mahremiyet ihlali, silah teknolojilerinin yıkımı), değerlerin tahribatı (hayatın temelindeki değerlerin yitirilmesi) ve ahlaki eylemin imkânıdır (yeni teknolojiler karşısında etik kuralların oluşturulamaması).

İkisini ayırt etmenin yolu şudur: Sorun varlık, varoluş ve gerçeklik algısıyla ilgiliyse ontolojik; değer, seçim ve eylemle ilgiliyse aksiyolojiktir. Ali’nin durumunu bu başlıklarla düşünebilirsin: Teknolojinin yol açtığı olumsuz sonuçlardan hangisini yaşıyor? Sürücüsüz araç ikilemi ise başka bir soruyu gündeme getirir: Makineler ya da yapay zekâ sistemleri ahlaki sorumluluk taşıyabilir mi?

Bu örnekler bilinçli tüketici olmanın neden önemli olduğunu gösterir.

Teknolojinin doğal afetlerle ve salgın hastalıklarla mücadeledeki yerini araştırmak istersen AFAD, UMKE, arama-kurtarma, kriz yönetimi ve dron kavramlarından yola çıkabilirsin.

Teknolojinin olumsuz etkileriyle baş etmek için şunlar önerilir:

• Teknolojinin amaç değil, araç olduğu bilinci kazandırılmalı.
• Kişisel verilerin kötüye kullanılmasını önlemek için güçlü güvenlik yazılımları ve şifreleme sistemleri kullanılmalı.
• Teknolojik ürünlerin geri dönüşümü teşvik edilmeli, geri kazanım merkezleri yaygınlaştırılmalı.
• Gençlerin farklı hobiler edinmesi ve sosyal etkinliklere katılması desteklenmeli.