Varlık Felsefesinin Temel Problemleri

Bir sabah uyandığını düşün. Yüzünü yıkıyor, giyiniyor, gözlüğünü takıp okula gidiyorsun. Derslere giriyor, teneffüste arkadaşlarınla konuşuyor, akşam ailenle vakit geçiriyorsun. Gördüğün renkler, duyduğun sesler, hissettiğin duygular sana tamamen gerçek geliyor. Gece yatağa uzanıp gözlüğünü çıkardığında bir şey fark ediyorsun: Gözlük bir sanal gerçeklik gözlüğüymüş. Gün boyu yaşadığın her şey, okul, arkadaşların, hatta duyguların bile gelişmiş bir simülasyonmuş.

Peki şimdi gerçek dünyaya mı döndün? Belki gözlüğü çıkardıktan sonra ulaştığın bu dünya da daha büyük bir simülasyonun parçasıdır. Bu düşünce deneyi iki soruyu birden açar: Algıladığımız şeyler gerçekten var mı? Varsa gerçekten var olan nedir? Varlık felsefesinin iki temel problemi tam olarak bunlardır.

Varlığı ilk olarak MÖ 6. yüzyılda Antik Yunan’da yaşayan Thales ele almıştır. Thales gözlemleri sonucunda, doğada sürekli değişen varlıkların ötesinde değişmeyen bir öz bulunduğuna karar vermiştir. Bu öze arkhe (ana madde) denir. Thales’e göre her şeyin varlık nedeni olan ana madde sudur.

Thales’ten sonra gelen filozoflar da “Varlığın ana maddesi nedir?” sorusunu sormayı sürdürmüş ve farklı cevaplar vermiştir:

Ana maddenin sorgulanması beraberinde başka tartışmaları da getirmiştir: görünüş ile gerçeklik, birlik ile çokluk, değişim. MÖ 5. yüzyılda Sofist adı verilen bir grup filozof, varlığın sürekli değiştiğini gerekçe göstererek varlığın değişmeyen bir özünün olamayacağını ileri sürmüştür. Böylece varlığın var olup olmadığı da tartışmaya açılmıştır. Sonraki çağlarda din, bilim, siyaset ve ekonomi gibi unsurlar varlığın ele alınış biçimini etkilemiş; varlık günümüze kadar filozofların tartışma konusu olmaya devam etmiştir.

Varlık felsefesinin iki temel problemi vardır. Bu problemlere verilen cevaplar farklı düşünce akımlarını doğurmuştur:

• Varlığın var olup olmadığı problemi: nihilizm ve realizm
• Varlığın ne olduğu problemi: idealizm, materyalizm, düalizm, oluş felsefesi, fenomenoloji, varoluşçuluk

Akımların adları birbirine benzese de her biri belli bir soruya cevap verir. Bir akımı öğrenirken önce “Bu akım hangi soruya cevap veriyor?” diye sormak işini kolaylaştırır.

Nihilizm, genel anlamda her tür görüşe, değere ve düzene karşı çıkan anlayıştır. Varlık felsefesinde nihilizm, tözsel anlamda varlığın var olmadığını savunur.

Gorgias evrensel bir varlık anlayışını reddeder ve “Varlık yoktur.” görüşünü savunur. Ona göre varlık olsa bile onun hakkında konuşmak mümkün değildir. Görüşünü üç adımda dile getirir:

1. Hiçbir şey yoktur.
2. Eğer bir şey varsa bilinemez.
3. Eğer biliniyorsa başkalarına aktarılamaz.

Gorgias böylece varlık hakkında kesin bir bilgiye ulaşmanın imkânsız olduğunu öne sürer.

Realizm, varlığın var olduğunu savunan felsefi görüştür. Realist filozoflar varlığın var olduğu konusunda görüş birliği içindedir ama varlığın ne olduğu konusunda farklı görüşlere sahiptir.

Realizmin önemli temsilcilerinden biri Aristoteles’tir. “Metafizik” adlı eserinde filozofun önce neyin var olduğunu, sonra da var olanların doğasını açıklaması gerektiğini söyler. Ona göre her varlık iki ögeden oluşur:

Aristoteles bunu insan örneğiyle açıklar: Dünyada birbirinden farklı pek çok insan vardır ama hepsine “insan” denmesinin sebebi aynı insanlık formuna sahip olmalarıdır. İnsanlar doğar, değişir ve ölür; insanlık formu ise var olmaya devam eder.

Nihilizm ile realizm arasındaki fark, öteki akımların yerini de belirler. Varlığın ne olduğunu soran bütün akımlar önce varlığın var olduğunu kabul eder; bu yönüyle hepsi realizmin “varlık vardır” cevabının üzerine kurulur. Nihilizm ise “Varlık nedir?” sorusunun sorulmasını bile anlamsız bulur.

Varlığın var olduğu kabul edildikten sonra sıra ikinci soruya gelir: Var olan şey nedir?

İdealizm

İdealizm, gerçekliğin maddi değil zihinsel (akılsal) olduğunu savunur. İdealist filozoflar görünüş ile gerçeklik arasında ayrım yapar; görünenin ardında duyularla algılanamayan zihinsel bir gerçeklik bulunduğunu ileri sürer.

Platon varlık anlayışını görünüş-gerçeklik ayrımına dayandırır. İçinde yaşadığımız duyular dünyasının dışında, duyularla algılanamayan bir idealar dünyası vardır. Duyular dünyasındaki maddi varlıklar meydana gelir, yok olur, değişir ve çok sayıdadır. Bu varlıkların her birinin aslı olan idea ise düşünseldir; ezelî-ebedî, değişmez, bir ve mükemmeldir. İnsanlar duyulara dayanan bilgiyle varlıkları tanıdıklarını sanır. Oysa duyular dünyası ideaların kopyası olduğu için gerçek değildir. Asıl varlık idealardır ve idealar ancak akılla kavranabilir.

İbni Sina varlıkları ikiye ayırır:

Hegel diyalektik idealizmin temsilcisidir. Ona göre asıl gerçeklik tindir. Düşünsel, bir, ezelî ve ebedî olan tin değişerek varlıklar dünyasını meydana getirir. Bu diyalektik süreç üç aşamada işler: Meydana gelen her durum (tez) kendi karşıtını (antitez) içinde taşır. İkisi çatışır ve yeni bir durum (sentez) doğar. Sentez de aynı zamanda bir tezdir; kendi antitezini ortaya çıkarır, onunla çatışır ve yeni bir sentez doğar. Süreç sonsuza kadar sürer ve değişim böyle gerçekleşir. Başlangıçta kendi başına olan tin, kendini açarak evreni meydana getirmiştir. Madde olmayan tin maddeye dönüştüğü için kendine yabancılaşır ve özüne geri dönmek ister. Bu dönüş ancak tarih, sanat, din, felsefe, hukuk gibi alanlarda gerçekleşebilir.

Platon, İbni Sina ve Hegel’in ortak noktası, asıl gerçekliği duyularla algılanan maddi dünyadan farklı, zihinsel bir gerçeklik olarak düşünmeleridir.

Materyalizm

Materyalizm, maddi varlıkların gerçek olduğunu ve madde olmayanın gerçek olmadığını savunur. Antik Yunan’daki doğa filozoflarından bazıları varlığın ana maddesinin su, hava, atom gibi maddi bir cinsten olduğunu söyledikleri için bu yaklaşımın tarihteki ilk savunucuları sayılır.

İdealizm ile materyalizm aynı soruya taban tabana zıt cevaplar verir: Gerçek olan zihinsel olan mıdır, maddi olan mı? Hegel ile Marx ise aynı yöntemi, diyalektiği kullanır. Aralarındaki fark yöntemde değil, değişenin ne olduğundadır: Hegel’de değişen tin, Marx’ta maddedir.

Düalizm

İkicilik anlamına gelen düalizm, varlığın hem maddi hem maddi olmayan iki unsurdan meydana geldiğini savunur. Rene Descartes’a göre insan ruh ve beden olmak üzere iki tözden oluşur. Ruh düşünür ama yer kaplamaz; beden yer kaplar ama düşünmez. Bu iki ayrı töz birlikte insanı meydana getirir.

Oluş felsefesi

Oluş felsefesi, evrendeki varlıkların değişmez olduğu anlayışına bir eleştiridir. Bu yaklaşıma göre var olan her şey sürekli bir değişim ve oluş hâlindedir.

Herakleitos’a göre her şey her an değişir; değişmeden kalan tek şey değişimin kendisidir. Bu görüşünü “Aynı nehre iki kez girilmez.” sözüyle dile getirir. Ama değişim rastgele değildir, belli bir ilkeye göre gerçekleşir. Herakleitos bu ilkeye logos der. Her şey değişse de değişimi düzenleyen logos değişmez. Herakleitos varlığın ana maddesinin de sürekli değişen ateş olduğunu savunur.

Alfred North Whitehead evrenin olaylardan meydana geldiğini ileri sürer. Yaşanan her an bir olaydır. Olay bir kez yaşanır ve bir daha asla tekrar etmez. Her olay kendinden önceki olayların sonucu, kendinden sonrakilerin ise nedenidir. Bu bakımdan evren, olayların birbirini izlediği bir oluş hâlindedir.

Fenomenoloji

Fenomenoloji, asıl varlıkların fenomenler olduğunu, fenomenlerin ise duyusal alanın dışında bir gerçekliğinin, başka bir deyişle bir özünün bulunduğunu savunur. İnsanın deneyimlerini ve bilinç durumlarını inceleyerek varlığın özüne ulaşılabileceğini iddia eder.

Edmund Husserl’e göre varlıkların özü bilinmeyen bir yerde ya da varlıkların içinde değil, insanın bilincindedir. İnsan kendi bilinci üzerine düşünerek fenomenlerin özüne ulaşabilir. Ama sahip olduğu bazı ön yargılar, rastlantısal ögeler, inançlar gibi unsurlar özün bilgisine ulaşmayı engeller. Özü bilmek için varlığa ait birtakım niteliklerin bir kenara bırakılması, yani paranteze alınması gerekir. Paranteze almalar bittiğinde geriye nesnelerin aslı olan ve hiç değişmeyen öz kalır.

Varoluşçuluk

Varoluşçuluk, insanın varoluşunu, yaşam biçimlerini ve süreçlerini anlamaya odaklanan bir düşünce akımıdır. Varlıktan çok insanın kendi varlığını sorgulaması ve tanımlaması üzerinde durur. Özgürlük, sorumluluk ve varoluşsal kaygılar temel konularıdır.

Jean Paul Sartre’a göre insan, öteki varlıklardan farklı olarak varoluşunun bilincine sahip bir varlıktır. İnsan dışındaki bütün varlıklarda öz varoluştan önce gelir. Bir makas daha üretilmeden ne işe yarayacağı ve nasıl kullanılacağı, yani özü belirlenmiştir. İnsan ise bu dünyaya atılmış bir varlık olarak hazır bir öze sahip değildir. Var olduktan sonra, sahip olduğu özgürlükle kendi özünü kendisi belirler. Bu özgürlük insana sorumluluk da yükler: İnsan yaptığı her eylemden sorumludur.

Varlık felsefesi kavramlar kadar metinler üzerinden de öğrenilir. Felsefi bir metni incelemek onu okuyup anlamaktan fazlasıdır; belirli ölçütlere göre çözümlemeyi gerektirir. İnceleme şu sırayla yürür:

1. Metinde geçen felsefi kavramlar belirlenir.
2. Ele alınan problemler belirlenir.
3. Öne sürülen argümanlar belirlenir.
4. Argümanların gerekçeleri gösterilir.
5. Argümanlar eleştirel olarak değerlendirilir.

Bu yöntem George Berkeley’in “Hylas ile Philonous Arasında Üç Konuşma” adlı eserinden bir bölümde görülebilir. Metinde varlık, yokluk, bilgi, duyum ve algı kavramları tartışılır. “Gerçek olan nedir?” ve “Varlıkların var olduğunun bilgisine nasıl ulaşılır?” soruları sorulur. Yazarın temel iddiası “Var olmak, algılanmaktır.” görüşüdür. Berkeley bu iddiayı bir bahçıvan örneğiyle gerekçelendirir: Bahçıvan bahçedeki kiraz ağacının var olduğuna onu görüp hissettiği için inanır; orada bir portakal ağacı olmadığına ise onu algılamadığı için inanır. Berkeley’e göre insan duyularıyla algıladığı şeye gerçek der. Hiçbir insanın algılamadığı bir şey de var olmaya devam edebilir; çünkü insanlar algılamasa bile Tanrı gibi sonsuz bir zihin onu sürekli algılamaktadır. Böylece varlık, algılanmaya bağlı olarak varlığını sürdürür.

Türk düşünürlerinden Hilmi Ziya Ülken de “Varlık ve Oluş” adlı eserinde varlık ile oluşun birbirini gerektirdiğini savunur: Oluşsuz bir varlık düşünülemez, çünkü bu varlığın ölümü demektir; varlıksız bir oluş da düşünülemez, çünkü o zaman oluş boşlukta kalır. Ülken’e göre görünüş ile gerçek birbirini tamamlar; hiçbir varlık yalnızca gerçek ya da yalnızca görünüş değildir.

Bir metni incelerken sırayı bozmamak gerekir. Önce kavramları, sonra problemi bul; argümanı ancak problemi bildiğinde doğru yakalayabilirsin. Gerekçesini görmeden yapılan eleştiri, eleştiri olmaktan çok itiraz olarak kalır.