Varlık Felsefesinin Konusu ve Temel Kavramları

Yaşlı bir bilge köy meydanında bir taşın üzerine oturur ve köylülere tek bir soru sorar: “Gerçekten var olan nedir?” Küçük bir çocuk cevap verir: Gördüğümüz, dokunduğumuz, hissettiğimiz şeyler. Yaşlı bir adam başka bir cevap verir: İnandığımız ve hatırladığımız şeyler; anılarımız, geleneklerimiz, atalarımızın öğrettikleri. Bilge iki cevaptan da tatmin olmaz. Sonra köyün kenarındaki büyük bir ağacın altına geçer ve sorar: Bu ağaç köyde kimse yokken devrilse bu olay gerçekten olmuş sayılır mı? Bir şey algılanmıyorsa gerçekten var mıdır, yoksa biz onu algıladığımız için mi var olduğunu düşünüyoruz?

Bilge cevap vermeden evine döner. Ama soru köyde yankılanmaya devam eder. Bu soru, felsefenin en eski alanlarından birinin sorusudur.

Neyin geçici, neyin kalıcı olduğu; var olanın yalnızca maddeden mi ibaret olduğu, yoksa ruh, düşünce ya da başka varlık biçimlerinin de bulunup bulunmadığı… Filozoflar yüzyıllar boyunca bu soruları sormuştur. Varlığı meydana getiren ana maddeyi, varlığın biçimini, değişimini ve oluşumunu sorgulamışlardır. Böylece varlığı konu edinen bir disiplinin temeli atılmıştır. Aristoteles’in varlığı felsefenin ilk konusu olarak nitelemesi, bu konunun ne kadar önemli görüldüğünü gösterir.

Varlık felsefesi felsefenin en temel ve en eski disiplinlerinden biridir. Konusu doğrudan varlığın kendisidir. Ontoloji adıyla da anılır. Varlığın özelliklerini, ne olduğunu ve var olma biçimlerini inceler; varlığın doğasına dair evrensel açıklamalara ulaşmaya çalışır. Yöneldiği sorular şunlardır:

• Varlık var mıdır?
• Varlık nedir?
• Varlığın mahiyeti nedir?
• Varlık türleri nelerdir?

Varlık bütün gerçeklikleri kapsayan bir kavramdır. Bu yüzden varlık felsefesi birçok felsefi sistemin temelinde yer alır.

Bu alanda düşünen filozoflar ortak bir kavram dağarcığı kullanır. Bu kavramlar varlığın ne olduğuna, varlıkların nasıl ortaya çıktığına ve birbirleriyle nasıl bir ilişki içinde olduğuna dair tartışmaları biçimlendirir.

En sık karıştırılan iki çift şunlardır:

• Öz ile varoluş: Öz, “Bu şeyi o şey yapan nedir?” sorusunun cevabıdır. Varoluş ise “Bu şey kendini nasıl gerçekleştiriyor?” sorusuna karşılık gelir.
• Madde ile töz: Madde yer kaplayan, ölçülebilen fiziksel varlıktır. Töz ise var olmak için başka bir şeye ihtiyaç duymayan varlıktır.

Varlık yalnızca felsefenin konusu değildir; bilim de varlığı inceler. Ama ikisinin varlığa yaklaşımı da, varlık hakkında ortaya koyduğu bilgi de farklıdır.

Varlık üzerine sorgulamanın içeriği dönemden döneme değişse de bu düşünme süreci hiç durmamıştır.

Varlığı konu edinen ve birbirine çok yakın iki alan vardır.

Metafizik, varlığın ve gerçekliğin en temel ilkelerini inceler. Kapsamı tarih içinde değişmiştir. Başlangıçta Aristoteles’in eserlerine dayanarak varlığı, bilimi ve teolojiyi birlikte kapsıyordu. Zamanla Tanrı’nın varlığı, ruhun özellikleri, evrenin yaratılışı, özgürlük gibi deney ve gözlemle kesin olarak doğrulanamayan problemleri sorgulayan bir alana dönüştü. Bu yüzden bazı filozoflar metafiziği felsefenin meşru bir çalışma alanı saymadı. Bazıları ise kapsamını genişleterek din, ahlak, siyaset ve estetiğe ilişkin temel sorunları da metafizik içinde ele aldı. Bugün metafizik, varlığın ve gerçekliğin yapısının yanı sıra bilgi, bilim ve değerlerle ilgili temel felsefi problemleri de inceler.

Ontoloji sözcük anlamıyla “varlık bilimi”dir. Varlıkların özelliklerini, türlerini ve birbirleriyle ilişkilerini inceler. Varlıkların nasıl sınıflandırılacağını ve aralarındaki ilişkilerin nasıl açıklanacağını tartışır. “Varlık nedir?” sorusunu merkeze alarak metafizik araştırmalara temel oluşturur.

İkisi de varlığı sorguladığı için birbirine yakın disiplinlerdir. Aralarındaki fark kapsamın genişliğindedir. Bazı filozoflar ontolojiyi metafiziğin bir alt dalı sayar, bazıları ise onu metafizikten bağımsız bir alan olarak değerlendirir.