Felsefi Düşüncenin Özellikleri
Aynı tabağa bakan dört kişi neden dört ayrı şey düşünür ve bunlardan hangisi felsefi düşünmedir?
OKUMADAN ÖNCE TAHMİN ET
Cevaplarını konunun sonunda göreceksin.
Düşünmenin farklı biçimleri
Dört arkadaş bir masada, ortada tek bir dürüm var. Birincisi “Kahvaltı yapmadım, çok acıktım, hemen yiyelim.” diyor. İkincisi “Bunu küçük rulolar hâlinde soslarla sunsak çok değişik olur.” diyor. Üçüncüsü paketin üzerindeki “yüzde yüz doğal” yazısına bakıp “Bu iddia gerçekten doğru mu? Önce içindekiler listesine bakalım.” diyor. Dördüncüsü ise soruyor: “Bu şey aslında nedir? İçindekiler mi, biçimi mi, yoksa bizim ona verdiğimiz anlam mı? Bunu paylaşmak ahlaki bir zorunluluk mu?”
Birinci arkadaş açlığına hızlı bir çözüm arıyor; bu pratik düşünmedir. İkincisi alışılmışın dışında yeni bir sunum buluyor; bu yaratıcı düşünmedir. Üçüncüsü bir iddiayı hemen kabul etmeyip doğruluğunu tartıyor; bu eleştirel düşünmedir. Dördüncüsü ise nesnenin ne olduğunu ve değerini soruyor; bu da birazdan göreceğimiz felsefi düşünmedir.
Aynı tabağa bakan dört kişi dört ayrı biçimde düşündü. Düşünme, zihnin bilgiler arasında bağ kurup karşılaştırma yaparak bir sonuca varmasıdır. İnsanların aynı durumda farklı tepkiler vermesi, düşünmenin tek bir yolu olmadığını gösterir. Günlük hayattan başka örnekler de verilebilir:
| Düşünme biçimi | Örnek |
|---|---|
| Pratik düşünme | Sabah yağmuru görüp şemsiye almaya karar vermek |
| Yaratıcı düşünme | Teknesini iskeleye yanaştıran balıkçının, tekne zarar görmesin diye yanlarına eski lastikler asması |
| Eleştirel düşünme | Bilgisayar alırken reklamları ve internetteki yorumları sorgulayıp kendi ihtiyacına göre seçmek |
Felsefi düşünme
Dürüm masasındaki dördüncü kişi bunların hiçbirini yapmadı. O, alışılmış bir nesneye bakıp onun ne olduğunu, değerinin nereden geldiğini sordu.
Felsefi düşünme; varlığı, bilgiyi ve değerleri akıl ve mantık ilkelerine dayanarak bütüncül biçimde kavrama ve temellendirme etkinliğidir. Sistemli, tutarlı, şüpheci ve kapsamlı bir sorgulama içerir. “Özgür olmakla sorumlu olmak nasıl bir arada durur?” ya da “Gerçeklik nedir?” sorularını temellendirmeye çalışmak felsefi düşünmedir.
Bu düşünmede amaç bir sonuca varıp işi bitirmek değildir. Asıl amaç kavramların anlamını netleştirmek ve görüşleri gerekçelendirmektir. Felsefede doğru kabul edilen bilgiler bile yeniden sorgulanır; inançların ve düşüncelerin hangi temele dayandığı incelenir. Felsefi düşünceyi diğer düşünme biçimlerinden ayıran budur.
Bunu bir örnekle düşün. “Özgürsem yaptıklarımdan sorumlu muyum?” sorusuna cevap verebilmek için önce “özgürlük” ve “sorumluluk” kelimeleriyle ne kastettiğini netleştirmen gerekir. Özgürlük, istediğini yapabilmek mi, yoksa seçeneklerin arasında bilerek seçim yapabilmek mi? Sonra bir görüş savunursun ama bu görüşü bir gerekçeye dayandırman gerekir. Arkadaşın karşı bir gerekçe getirirse ikinizin görüşü de yeniden sınanır. İşte felsefi düşünme bu yüzden şemsiye almak gibi hızlı bir kararla bitmez; kavramla, gerekçeyle ve karşı görüşle uğraşmayı sürdürür. Bu uğraşın sonunda herkes aynı cevaba varmasa bile, herkes neyi neden düşündüğünü daha iyi bilir.
Felsefi düşüncenin temel özellikleri
Felsefi düşünce bir yola benzer: Hayretle başlar, sorgulamayla ilerler, sistemli bir bütüne doğru gider. Bu yolun durakları şunlardır:
| Özellik | Ne demek? |
|---|---|
| Hayret etme | Alışılmışın dışına çıkıp dünyaya şaşkınlıkla bakmak, anlam aramaya başlamak |
| Merak etme | Çevreyi ve olayları öğrenme isteğiyle araştırmak |
| Eleştirel olma | Bilgileri doğrudan kabul etmeyip değerlendirmek |
| Şüphe etme | Doğru kabul edilen bilgileri sorgulamak, dayanaklarını araştırmak |
| Sorgulama | Problemleri fark edip onlar hakkında soru sormak |
| Rasyonel olma | Akla ve mantığa dayanarak düşünmek |
| Refleksif olma | Zihnin kendi düşüncelerini yeniden düşünmesi |
| Sistemli olma | Bilgileri düzenli ve bütünlüklü bir yapı içinde sunmak |
| Tutarlı olma | Düşünceler arasında çelişki bulunmaması |
| Evrensel olma | Problemlerin bütün insanlığı ilgilendirmesi |
| Yığılımlı ilerleme | Geçmiş filozofların düşüncelerinin eleştirilip geliştirilerek ilerlemesi |
Bu özellikler birbirinden kopuk değildir. Hayret merakı doğurur, merak sorgulamayı başlatır. Sorgulayan kişi bilgiyi hemen kabul etmez, eleştirir ve dayanağından şüphe eder. Bunu keyfî değil, akıl ve mantıkla yapar. Vardığı düşünceleri düzenli bir bütün hâline getirir ve bu bütünün kendi içinde çelişmemesine dikkat eder.
En çok karıştırılan üç özelliği bir örnekle ayıralım. Bir arkadaşın “Bu ilaç kesin çözüm.” diye bir mesaj paylaşıyor.
- “Bu bilgi doğru mu, hangi ölçüte göre?” diye mesajı tartarsan eleştirel olursun.
- “Bunu kim söylüyor, dayanağı ne?” diye bilginin arkasına bakarsan şüphe edersin.
- “Ben neden bu tür mesajlara hemen inanma eğilimindeyim?” diye kendi düşünme biçimini sorgularsan refleksif olursun. Bu, düşünme üzerine düşünmektir ve refleksiyon diye adlandırılır.
Evrensel olma özelliği de önemlidir. “Adalet nedir?” sorusu yalnızca bir şehri ya da bir dönemi değil, bütün insanlığı ilgilendirir. Yığılımlı ilerleme ise felsefenin birikerek ilerlediğini anlatır. Her filozof kendinden öncekilerin düşüncelerini eleştirir, geliştirir ve yeni sorular ekler. Bu yüzden felsefe bir bayrak yarışına benzer.
Felsefi düşünce hayatta
Felsefi düşünce yalnızca kâğıt üzerinde kalmaz; insanın karar verme biçimini değiştirir.
Mert, adaletten ve dürüstlükten yana olduğu herkesçe bilinen, kural çiğneyenleri de açıkça eleştiren bir öğrencidir. Bir gün öğretmeni Mert’in yaptığı açık bir yanlışı gözden kaçırır ve ona hak etmediği bir puan verir. Bu puanla Mert dönemi birinci bitirecektir; sesini çıkarırsa birinciliği gider. Mert kendini sorgular: Adaleti yalnızca kendi aleyhine olduğunda mı savunacaktır? Lehine olan bir haksızlığa ses çıkarmazsa, bugüne kadar söylediklerinin arkasında nasıl durabilir? Değerlerin kişiye ve duruma göre değişmemesi gerektiğine karar verir ve öğretmenine gidip puanının düzeltilmesini ister. Bu davranış çevresinin ona duyduğu güveni artırır; Mert de iç huzurunu ve kendine saygısını korur. Burada tutarlı olma, sorgulama ve refleksiyon birlikte çalışır.
Şule ise her yerde reklamı yapılan yeni bir cihazı almak üzeredir; reklamlar, o cihaz olmadan hayatın gerisinde kalınacağını söylemektedir. Oysa Şule’nin telefonu hâlâ işini görmektedir ve cihaz için bütün birikimini harcaması gerekecektir. Satın almadan önce durup düşünür: Bu karar gerçekten kendisinin midir, yoksa çevresinin baskısıyla mı veriyordur? Sonunda cihazı almaz, parasını kendini geliştireceği bir eğitime ayırır. Anlık bir hazzı değil uzun süreli gelişimini seçer ve kararını kendi akıl yürütmesiyle verir.
İki örnekte de felsefi düşünce teoride kalmamış, insanların nasıl davrandığını değiştirmiştir. Felsefi düşünen kişi gerektiğinde kendi düşüncesini de değiştirebilir; çünkü sorguladığı şeylerin arasında kendi fikirleri de vardır.
Başta sorduklarımız3 soru
Bir iddiayı hemen kabul etmeyip doğruluğunu tartan kişi hangi düşünme biçimini kullanır?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPEleştirel düşünmeTahminin doğru çıktı.
Eleştirel düşünme, bilgiyi olduğu gibi almak yerine sorgulayıp değerlendirmektir. Pratik düşünme günlük bir ihtiyaca hızlı çözüm arar, yaratıcı düşünme alışılmadık bir çözüm üretir.
Cevap bu bölümde: Düşünmenin farklı biçimleri →Zihnin kendi düşünceleri üzerine yeniden düşünmesine ne denir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPRefleksiyonTahminin doğru çıktı.
Refleksiyon, düşünme üzerine düşünmektir. Şüphe etme bilginin dayanağını sorgular, eleştirel olma ise bilgiyi değerlendirir.
Cevap bu bölümde: Felsefi düşüncenin temel özellikleri →Her filozofun öncekilerin düşüncelerini eleştirip geliştirmesiyle felsefenin ilerlemesine ne ad verilir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPYığılımlı ilerlemeTahminin doğru çıktı.
Felsefe, önceki düşünceler üzerine yenileri eklenerek birikir. Sistemli olma bilgileri düzenli sunmak, evrensel olma problemlerin bütün insanlığı ilgilendirmesidir.
Cevap bu bölümde: Felsefi düşüncenin temel özellikleri →
Konunun kavramları15 kavram
- Pratik düşünme
- Günlük bir ihtiyaca hızlı ve kullanışlı bir çözüm bulmaya yönelen düşünme biçimidir.
- Yaratıcı düşünme
- Bir soruna alışılmışın dışında, yeni ve özgün bir çözüm üreten düşünme biçimidir.
- Eleştirel düşünme
- Karşılaşılan bilgilerin doğruluğunu tartarak gerekçeye dayalı bir karar vermeyi sağlayan düşünme biçimidir.
- Felsefi düşünme
- Varlığı, bilgiyi ve değerleri akıl ve mantık ilkelerine dayanarak bütüncül biçimde kavrama ve temellendirme etkinliğidir.
- Hayret etme
- Alışılmış olanın dışına çıkıp dünyaya şaşkınlıkla bakmak ve anlam aramaya başlamaktır.
- Merak etme
- Çevreyi ve olayları öğrenme isteğiyle araştırmaya yönelmektir.
- Eleştirel olma
- Bilgileri doğrudan kabul etmeyip değerlendirmekten geçirmektir.
- Şüphe etme
- Doğru kabul edilen bilgileri sorgulayıp dayanaklarını araştırmaktır.
- Sorgulama
- Problemleri fark edip onlar hakkında soru sormak, bir düşünceyi olduğu gibi kabul etmeyip gerekçesini araştırmaktır.
- Rasyonel olma
- Akla ve mantığa dayanarak düşünmektir.
- Refleksiyon
- Zihnin kendi düşüncelerini yeniden düşünmesi, yani düşünme üzerine düşünmedir.
- Sistemli olma
- Bilgilerin düzenli ve bütünlüklü bir yapı içinde ortaya konmasıdır.
- Tutarlı olma
- Düşünceler arasında çelişki bulunmamasıdır.
- Evrensel olma
- Ele alınan problemlerin yalnızca belli bir grubu değil, bütün insanlığı ilgilendirmesidir.
- Yığılımlı ilerleme
- Geçmiş filozofların düşüncelerinin eleştirilip geliştirilerek ilerlemesidir; kümülatiflik olarak da adlandırılır.
Kısa tekrar
Konudan rastgele kartlar. Cevabı önce kendin düşün, sonra kartı aç.
- Yağmuru görüp yanına şemsiye almaya karar veren kişi hangi düşünme biçimini kullanır?Pratik düşünmeyi kullanır. Günlük bir ihtiyaca hızlı ve kullanışlı bir çözüm bulur.
- Teknesi zarar görmesin diye yanlarına eski lastikler asan balıkçı hangi düşünme biçimini kullanır?Yaratıcı düşünmeyi kullanır. Soruna alışılmışın dışında yeni bir çözüm bulur.
- Bilgisayar alırken reklamları ve yorumları sorgulayıp kendi ihtiyacına göre seçen kişi hangi düşünme biçimini kullanır?Eleştirel düşünmeyi kullanır. Bilgilerin doğruluğunu tartıp gerekçeye dayalı karar verir.
- Felsefi düşünmeyi diğer düşünme biçimlerinden ayıran nedir?Amacı yalnızca bir sonuca varmak değil, kavramları netleştirmek ve görüşleri gerekçelendirmektir. Doğru kabul edilen bilgileri bile yeniden sorgular.
- "Bu şey aslında nedir, değeri nereden gelir?" diye soran kişi hangi düşünme biçimindedir?Felsefi düşünme biçimindedir. Varlığı ve değeri bütüncül biçimde kavramaya çalışır.
- Hayret etme ile merak etme arasındaki ilişki nedir?Hayret, alışılmış olana şaşkınlıkla bakmaktır ve merakı doğurur. Merak ise öğrenme isteğiyle araştırmaya yöneltir.
- Merak etme hangi davranışla kendini gösterir?Çevreyi ve olayları öğrenme isteğiyle araştırma eğilimiyle kendini gösterir.
- Eleştirel olma ile şüphe etme arasındaki fark nedir?Eleştirel olan kişi bilgiyi hemen kabul etmeyip tartar. Şüphe eden kişi ise doğru kabul edilen bilginin dayanağını araştırır.
- "Bunu kim söylüyor, dayanağı ne?" diye soran kişi hangi özelliği gösterir?Şüphe etme özelliğini gösterir. Bilginin arkasındaki dayanağı araştırır.
- Bir mesajın doğru olup olmadığını ölçütlere göre tartan kişi hangi özelliği gösterir?Eleştirel olma özelliğini gösterir. Bilgiyi doğrudan kabul etmeyip değerlendirir.
- Sorgulama felsefi düşüncede neyi başlatır?Problemleri fark edip onlar hakkında soru sormayı başlatır. Hayret ve merakın devamıdır.
- Rasyonel olma ne demektir?Akla ve mantığa dayanarak düşünmektir.
- "Ben neden bu tür mesajlara hemen inanıyorum?" diye kendi düşünme biçimini sorgulayan kişi hangi özelliği gösterir?Refleksif olma özelliğini gösterir. Bu, düşünme üzerine düşünmektir ve refleksiyon diye adlandırılır.
- Sistemli olma ile tutarlı olma arasındaki fark nedir?Sistemli olmak bilgileri düzenli ve bütünlüklü bir yapıda sunmaktır. Tutarlı olmak ise düşünceler arasında çelişki bulunmamasıdır.
- Mert’in kendi lehine verilen fazladan puanı düzelttirmesi felsefi düşüncenin hangi özelliğine örnektir?Tutarlı olmaya örnektir. Savunduğu değerlerle davranışı arasında çelişki bırakmaz.
- "Adalet nedir?" sorusu felsefi düşüncenin hangi özelliğini taşır?Evrensel olma özelliğini taşır. Yalnızca bir grubu değil, bütün insanlığı ilgilendirir.
- Felsefenin yığılımlı ilerlemesi ne anlama gelir?Her filozof kendinden öncekilerin düşüncelerini eleştirip geliştirerek ilerler. Buna kümülatiflik de denir.
KENDİNE SOR
Kendi lehine olan bir haksızlığa sessiz kalmak, daha önce savunduğun değerlerle çelişir mi? Bu durumda tutarlı olmak her zaman doğru mudur?