Felsefenin Anlamı

“Felsefe” kelimesi Türkçeye Yunancadan gelir ve iki parçadan oluşur:

Bu kelimede bir varış yok, bir yönelme var. Felsefe bilgiye ulaşınca durmaz; ulaştığı bilgiyi de yeniden sorgular. Bu yüzden felsefe bitmiş bir bilgi yığını değil, hep hareket hâlinde olan bir süreçtir.

“Philosophia” kelimesini ilk kullanan kişinin Pythagoras (Pisagor) olduğu bilinir. Pythagoras’a göre bilgelik tanrılara özgüdür. İnsana düşen, bilgeliğe sahip olmak değil, onu sevmek ve ona ulaşmak için çaba göstermektir.

Bu ayrım küçük görünür ama felsefenin bütün tavrını belirler. Bilgeliğe sahip olduğunu düşünen kişi sormayı bırakır. Bilgeliği seven kişi ise sormayı sürdürür. Felsefe her şeyi bilme iddiasında değildir; hakikate yönelen, hiç bitmeyen bir çabadır. Bu çabayı başlatan güç de bilgelik sevgisidir. Meraklı, şüpheci ve sorgulayan insanın bilgiye ilgisini canlı tutan bu sevgidir.

Bir arkadaşın sosyal medyada gördüğü her haberi hemen paylaşıyor olsun. Haberin kaynağına bakmıyor, kimin yazdığını sormuyor, “Bu gerçekten doğru mu?” diye durup düşünmüyor. Başka bir arkadaşın ise aynı haberi görünce önce kaynağını araştırıyor, farklı yerlerden kontrol ediyor, sonra karar veriyor. İkisi de aynı bilgiyle karşılaştı. Aralarındaki fark, bilgiye nasıl yaklaştıklarında.

Bilgi kendiliğinden oluşmaz. İnsan önce kavramlarla düşünür, düşünerek yargılara varır ve ancak o zaman bilgiden söz edilebilir. Bunun ön şartı farkında olmaktır. İnsan kendisinin ve çevresinin ne kadar farkındaysa o kadar bilgi üretebilir.

Bu farkındalığın adı bilinçtir. Bilinç; duygunun, algının ve bilginin toplandığı merkezdir. Bilinç sayesinde insan kendini ve çevresinde olan biteni birbirinden ayırt edebilir. Bilinç yalnızca şu anı kapsamaz; geçmişte olanların ve gelecekte olabileceklerin farkındalığı da bilincin içindedir. Bir konu üzerinde düşünebilmemiz ve o konuda bilgi edinebilmemiz bilincin ürünüdür.

Düşünme ile felsefe arasındaki bağ da buradan kurulur. Felsefi sorgulama, insanın eleştirel ve sistemli düşünme becerisini geliştirir. Düşünme ise felsefi bilginin hem kaynağı hem aracıdır; insanı hakikati aramaya yöneltir. Yani felsefe düşünmeyi besler, düşünme de felsefeyi.

Ancak felsefe için bilmek tek başına yetmez. Hakikati arayan filozof yalnızca bilmekle kalmaz, bildiğine uygun bir hayat sürmeye çalışır. Bildiğini hayatına geçiren kişiye erdemli denir. Erdem, bilgi ile davranış arasındaki köprüdür.

Bu kavramlar bir zincir gibi birbirine bağlıdır:

Halkalardan biri koparsa felsefe eksik kalır. Sevgi olmadan arayış başlamaz, düşünme olmadan bilgi işlenmez, erdem olmadan bilgi hayata dokunmaz.

Bir sınıftaki herkese “Felsefe nedir?” diye sorsan farklı cevaplar alırsın. Filozoflar için de durum aynıdır. Felsefenin herkesin üzerinde anlaştığı tek bir tanımı yoktur. Bunun sebebi, her filozofun felsefeyi kendi düşüncesinin merkezindeki sorudan bakarak tanımlamasıdır.

Tanımları tek tek ezberlemek yerine hangi kavramın etrafında döndüklerine bak. Aristoteles, Farabi ve Hilmi Ziya Ülken varlığa; Descartes ve Kant bilginin sağlamlığına; Anselmus inanca; Jaspers ise sürecin kendisine dikkat çeker.

Jaspers’in tanımı bu konunun özetidir. Felsefe bir varış noktası değil, bir yolculuktur. Jaspers bu düşünceyi şöyle ifade eder: “Felsefe yolda olmaktır.” (Karl Jaspers, Felsefeye Giriş [Einführung in die Philosophie], 1950)

Tanımların bu kadar çeşitli olması felsefenin bir eksiği mi, yoksa doğasının bir sonucu mu? Felsefe sorgulamayı esas aldığı için kendi tanımını da sorgulamaktan geri durmaz. Bu yüzden felsefenin anlamını kavramak için peşin hükümlerden uzak durmak ve şüpheyi bir araç olarak kullanmak gerekir.