Çevre ve İnsan İlişkisi

İki olay düşün.

İkisi de çevre felaketidir: İnsan faaliyetlerinin doğaya ve insana verdiği geniş çaplı zarar. Bugün iklim değişikliği, nükleer kazalar, çölleşme, ozon tabakasının incelmesi ve plastik atıklar da dünya gündeminin ilk sıralarında.

Peki çevre sorunları neden felsefenin konusu oldu? Bugünkü sorunların kökü, Batı’da Rönesans’la başlayan modern düşünceye ve Bilimsel Devrim’in doğa anlayışına bağlanır. Bu anlayış doğayı bir makine gibi gördü (mekanik dünya görüşü) ve onu insan için bir kaynak saydı (insan merkezli anlayış). Sanayi İnkılabı ile bu bakış yaygınlaştı, çevre sorunları da arttı.

İnsanlar doğaya her yerde aynı gözle bakmadı.

Modern dönem: Doğayı makine gibi gören bakış teknolojiyi hızlandırdı. Kötü yönetim ve tüketim odaklı üretimle birleşince endüstriyel kirlilik ortaya çıktı. Doğaya hâkim olma isteğinin altında bireysel çıkar ve ekonomik büyüme yatıyordu. Batı’da insan ile çevre arasında denge kurulması gerektiği bilinci 1960’lardan sonra güçlendi. Bugün bazı şehirler farklı bir yol deniyor: Danimarka’nın resmî turizm kuruluşu VisitDenmark’a göre Kopenhag’da 6 yaşından büyük her 10 kişiden 9’unun bisikleti var.

Kadim kültürler: Uzak Doğu, Türkistan ve Anadolu’da doğaya daha uygun bir yaşayış görülür.

• Japonya’daki Zen bahçeleri doğaya duyulan sevgi ve saygıyı yansıtır.
• Hititler, Çorum’daki Gölpınar Barajı gibi temiz su ve atık tesisleri kurdu.
• Selçuklu ve Osmanlı’da ormanları ve hayvanları korumak için vakıflar kuruldu. Bursa’daki Gurabahane-i Laklakan, yaralı leyleklerin bakıldığı bir yerdi.
• Çinli düşünür Mencius (MÖ 372-289), bir zamanlar ağaçlarla kaplı olan Öküz Dağı’nı anlatır. Ağaçlar kesilip hayvanlar otlatılınca dağ çırılçıplak kalmıştır. Ona göre insanlar bu çıplaklığı görür ama bunun kendi eserleri olduğunu düşünmez.

Halk kültüründe de bu bağı görürüz: Âşık Veysel (1894-1973), toprağı kendisine her şeyi veren, insanın en sadık dostu olarak anlatır.

Bu farklı bakışlar bizi felsefi sorulara götürür:

• İnsan doğanın bir parçası mı, yoksa dışında mı?
• Doğanın kendi başına bir değeri var mı?
• İnsanın çevreye karşı ahlaki sorumluluğu var mı?
• Doğal kaynakları tüketmenin ölçüsü ne olmalı?
• İnsanın doğaya egemen olması hangi sorunlara yol açar?

Bir şehre yeni bir fabrika kurulacak. Yüzlerce kişi iş bulacak, şehir zenginleşecek. Ama fabrikanın bacası nehrin hemen yanında. Ne yapmalı?

Çevre sorunlarının kökünde çoğu zaman ekonomik büyüme ve teknolojik gelişme vardır. Önlem alınmazsa ekolojik bozulma sürer. Bu yüzden son dönemde sürdürülebilir kalkınma öne çıktı: Doğaya zarar vermeden insan hayatını iyileştirmek. Ancak çevreci politikaların da bir maliyeti var; bu maliyet bazen bu hedeften uzaklaşılmasına yol açar.

Çözüm üç yerde aranır:

Sorun küresel olduğu için çözüm de ortak çaba ister. Bu yüzden ülkeler sözleşmeler imzaladı:

Sorunun ne kadar büyük olduğunu bir sayı gösterir: AB Ortak Araştırma Merkezi’nin (JRC) 2024’te yayımladığı rapora göre dünyada 2023 yılında yaklaşık 53 milyar ton karbondioksit eş değeri sera gazı salındı. En çok salım yapanlar Çin, ABD, Hindistan ve Avrupa Birliği’dir.

Çözüm yalnızca yeni teknolojide değil, geçmişin birikiminde de olabilir. Mimar Sinan’ın Süleymaniye Külliyesi’nde dayanıklı ve az atık üreten malzemeler kullanıldı. Doğal havalandırma sağlandı, avludaki havuz ve kuyularla mekânlar yazın serin tutuldu, yapılar arazinin eğimine uygun yerleştirildi. Bugün konuşulan sürdürülebilir mimarinin ilkeleri bu yapıda yüzyıllar önce uygulanmıştı.