Çevre ve İnsan İlişkisi
Bir gölün kuruması ya da bir fabrikada yaşanan gaz kaçağı neden yalnızca bilimin değil, felsefenin de sorusudur?
Bu konunun videosu
OKUMADAN ÖNCE TAHMİN ET
Cevaplarını konunun sonunda göreceksin.
Sabah evden çıkıp okula gidiyorsun. Yol kenarındaki ağaçlar, üzerinden geçtiğin köprü, otobüsteki kalabalık, okulun bahçesi… Bunların hepsi senin çevren. Ama hepsi aynı türden değil.
Ağaçlar ve göl insan yapmadan da vardı; bunlar doğal çevredir. Köprü, fabrika ve gökdelen insanın doğayı dönüştürerek kurduğu yapay çevredir. İkisi birlikte fiziksel çevreyi oluşturur. Komşuluk, bayram sofrası, imece, konuştuğumuz dil ise ilişkilerimizle kurulan sosyokültürel çevredir.
Kısacası çevre, bizi kuşatan ve hayatımızı etkileyen fiziksel, kimyasal, biyolojik, sosyal ve kültürel koşulların bütünüdür.
Çevreyi pek çok bilim inceler: Biyoloji canlıları, coğrafya yeryüzünü, kimya kirliliği ölçer. Ama bilim bir gölün yılda kaç metre çekildiğini söyler; ne yapmamız gerektiğini söylemez. Çevre sorunları bu yüzden disiplinler arasıdır ve ahlaki, felsefi bir boyut taşır.
Çevre Felaketi
İki olay düşün.
2-3 Aralık 1984
Bhopal (Hindistan)
Bir Amerikan şirketine ait tarım ilacı fabrikasında yüksek miktarda gaz kaçağı meydana gelir. Kazanın olduğu gün 4.000 civarında insan ölür. Toplam can kaybı 15.000, yaralı sayısı 560.000 civarındadır. Davalar 2010’da sonuçlanır; sekiz kişi iki yıl hapis cezası alır.
1960’lardan beri
Aral Gölü (Özbekistan)
Yıllarca süren hatalı uygulamalar gölün büyük ölçüde kurumasına yol açar. Birçok canlı türü yok olur, tarım ve hayvancılık zarar görür, bölge göç vermeye başlar.
| Bhopal | Aral Gölü | |
|---|---|---|
| Süre | Tek gece | On yıllar |
| Sorumlu | Belli bir fabrika | Pek çok karar, dağınık |
| Ortak nokta | Doğal afet değil | İnsan eliyle |
İkisi de çevre felaketidir: İnsan faaliyetlerinin doğaya ve insana verdiği geniş çaplı zarar. Bugün iklim değişikliği, nükleer kazalar, çölleşme, ozon tabakasının delinmesi ve plastik atıklar da dünya gündeminin ilk sıralarında.
Peki çevre sorunları neden felsefenin konusu oldu? Bugünkü sorunların kökü, Batı’da Rönesans’la başlayan modern düşünceye ve Bilimsel Devrim’in doğa anlayışına bağlanır. Bu anlayış doğayı bir makine gibi gördü (mekanik dünya görüşü) ve onu insan için bir kaynak saydı (insan merkezli anlayış). Sanayi İnkılabı ile bu bakış yaygınlaştı, çevre sorunları da arttı.
İnsan ve Doğaya Tarihsel ve Kültürel Bakış
İnsanlar doğaya her yerde aynı gözle bakmadı.
| Modern dönem ve Batı | Kadim kültürler | |
|---|---|---|
| Doğa nedir? | Çözülecek, kullanılacak bir makine | İnançta ve düşüncede değerli bir varlık |
| İnsanın yeri | Doğaya hâkim | Doğayla uyum içinde |
| Sonuç | Endüstriyel kirlilik, tahribat | Koruma bilinci |
Modern dönem: Doğayı makine gibi gören bakış teknolojiyi hızlandırdı. Kötü yönetim ve tüketim odaklı üretimle birleşince endüstriyel kirlilik ortaya çıktı. Doğaya hâkim olma isteğinin altında bireysel çıkar ve ekonomik büyüme yatıyordu. Batı’da insan ile çevre arasında denge kurulması gerektiği bilinci 1960’lardan sonra güçlendi. Bugün bazı şehirler farklı bir yol deniyor: Kopenhag’da her 10 kişiden 9’unun bisikleti var ve şehirde 12 bin kilometreden fazla bisiklet yolu bulunuyor.
Kadim kültürler: Uzak Doğu, Türkistan ve Anadolu’da doğaya daha uygun bir yaşayış görülür.
- Japonya’daki Zen bahçeleri doğaya duyulan sevgi ve saygıyı yansıtır.
- Hititler atık ve temiz su tesisleri inşa etti. Çorum’daki Gölpınar Hitit Barajı da bu medeniyetten bugüne kalan bir su yapısıdır.
- Selçuklu ve Osmanlı’da ormanları ve hayvanları korumak için vakıflar kuruldu. Bursa’daki Gurabahane-i Laklakan, yaralı leyleklerin bakıldığı bir yerdi.
- Çinli düşünür Mencius (MÖ 372-289), bir zamanlar ağaçlarla kaplı olan Öküz Dağı’nı anlatır. Ağaçlar kesilip hayvanlar otlatılınca dağ çırılçıplak kalmıştır. Ona göre insanlar bu çıplaklığı görür ama bunun kendi eserleri olduğunu düşünmez.
Halk kültüründe de bu bağı görürüz: Âşık Veysel (1894-1973), toprağı kendisine her şeyi veren, insanın en sadık dostu olarak anlatır.
Bu farklı bakışlar bizi felsefi sorulara götürür:
- İnsan doğanın bir parçası mı, yoksa dışında mı?
- Doğanın kendi başına bir değeri var mı?
- İnsanın çevreye karşı ahlaki sorumluluğu var mı?
- Doğal kaynakları tüketmenin ölçüsü ne olmalı?
- İnsanın doğaya egemen olması hangi sorunlara yol açar?
Çevre Sorunları: Nedenler ve Çözüm Arayışları
Bir şehre yeni bir fabrika kurulacak. Yüzlerce kişi iş bulacak, şehir zenginleşecek. Ama fabrikanın bacası nehrin hemen yanında. Ne yapmalı?
Çevre sorunlarının kökünde çoğu zaman ekonomik büyüme ve teknolojik gelişme vardır. Önlem alınmazsa ekolojik bozulma sürer. Bu yüzden son dönemde sürdürülebilir kalkınma öne çıktı: Doğaya zarar vermeden insan hayatını iyileştirmek. Ancak çevreci politikaların da bir maliyeti var; bu maliyet bazen bu hedeften uzaklaşılmasına yol açar.
Çözüm üç yerde aranır:
| Alan | Örnek |
|---|---|
| Teknoloji | Temiz enerji, sıfır atık, düşük emisyonlu araçlar |
| Siyaset | Sürdürülebilir kalkınmayı gündeme alan devlet politikaları |
| İş birliği | Bilim insanları, hükûmetler, sivil toplum, kamu ve özel sektör |
Sorun küresel olduğu için çözüm de ortak çaba ister. Bu yüzden ülkeler sözleşmeler imzaladı:
| Yıl | Sözleşme |
|---|---|
| 1987 | Montreal Protokolü |
| 1992 | Karadeniz’in Kirliliğe Karşı Korunması Sözleşmesi |
| 1997 | Kyoto Protokolü |
| 2022 | Türk Devletler Teşkilatı Çevre İş Birliği |
Sorunun ne kadar büyük olduğunu bir sayı gösterir: AB Ortak Araştırma Merkezi’nin (JRC) 2024’te yayımladığı rapora göre dünyada 2023 yılında yaklaşık 53 milyar ton karbondioksit eş değeri sera gazı salındı. En çok salım yapanlar Çin, ABD, Hindistan ve Avrupa Birliği’dir.
Çözüm yalnızca yeni teknolojide değil, geçmişin birikiminde de olabilir. Mimar Sinan’ın Süleymaniye Külliyesi bugün doğayla uyumlu, sürdürülebilir mimarinin bir örneği olarak anılır.
Başta sorduklarımız3 soru
Bugün yaşadığımız çevre sorunlarının kökü hangi düşünceye bağlanır?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPRönesans'la başlayan modern düşünceyeTahminin doğru çıktı.
Modern düşünce ve Bilimsel Devrim doğayı bir makine gibi görüp insan için bir kaynak saydı. Sanayi İnkılabı ile bu bakış yayıldıkça çevre sorunları da arttı.
Cevap bu bölümde: Çevre Felaketi →Uzak Doğu, Türkistan ve Anadolu'nun kadim kültürlerinde doğa nasıl görülür?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPİnançta ve düşüncede değerli bir varlık olarakTahminin doğru çıktı.
Bu kültürlerde insan doğaya hâkim olmaya değil, onunla uyum içinde yaşamaya çalışır. Makine ve kaynak benzetmeleri ise modern dönemin bakışına aittir.
Cevap bu bölümde: İnsan ve Doğaya Tarihsel ve Kültürel Bakış →Doğaya zarar vermeden insanın yaşamını iyileştirmeyi amaçlayan anlayışa ne ad verilir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPSürdürülebilir kalkınmaTahminin doğru çıktı.
Sürdürülebilir kalkınma, doğaya zarar vermeden insan hayatını daha iyi bir hâle getirmeyi hedefler. Sıfır atık bu hedefe hizmet eden araçlardan biridir; ekonomik büyüme ise çevre sorunlarının nedenleri arasında sayılır.
Cevap bu bölümde: Çevre Sorunları: Nedenler ve Çözüm Arayışları →
Konunun kavramları12 kavram
- Çevre
- İnsanı kuşatan, yaşamını etkileyen fiziksel, kimyasal, biyolojik, sosyal ve kültürel koşulların bütünüdür.
- Fiziksel çevre
- Doğal ve yapay unsurlardan oluşan çevredir.
- Doğal çevre
- İnsan eli değmeden var olan göl, orman, dağ gibi unsurların oluşturduğu çevredir.
- Yapay çevre
- İnsanın doğayı dönüştürerek kurduğu köprü, fabrika, kent gibi yapılardan oluşan çevredir.
- Sosyokültürel çevre
- İnsan ilişkileri, gelenekler, dil ve değerler üzerinden şekillenen çevredir.
- Çevre felaketi
- İnsan faaliyetlerinin doğada ve insan hayatında geniş çaplı, kalıcı zarara yol açmasıdır.
- Mekanik dünya görüşü
- Doğayı parçaları çözülüp kullanılabilecek bir makine gibi gören anlayıştır.
- İnsan merkezli doğa anlayışı
- Doğayı insanın ihtiyaçlarını karşılayan bir kaynak olarak değerlendiren bakıştır.
- Sürdürülebilir kalkınma
- Doğaya zarar vermeden insan yaşamını iyileştirmeyi hedefleyen kalkınma anlayışıdır.
- Sıfır atık
- Atığı kaynağında azaltmayı, kullanılanı geri kazanmayı amaçlayan yaşam ve üretim biçimidir.
- Sera gazı
- Atmosferde ısıyı tutarak küresel ısınmaya yol açan karbondioksit gibi gazlardır.
- Ahlaki sorumluluk
- Kişinin eylemlerinin sonuçlarını üstlenmesi ve başkalarına zarar vermemekle yükümlü olmasıdır.
Kısa tekrar
Konudan rastgele kartlar. Cevabı önce kendin düşün, sonra kartı aç.
- Çevre yalnızca doğadan mı oluşur?Hayır. Çevre fiziksel (doğal ve yapay) ve sosyokültürel unsurların bütünüdür.
- Bir köprü hangi çevreye örnektir?Yapay çevreye. İnsanın doğayı dönüştürerek kurduğu bir yapıdır ve fiziksel çevrenin parçasıdır.
- Bayramda komşulara gitmek hangi çevreye örnektir?Sosyokültürel çevreye. İnsan ilişkileri ve geleneklerle şekillenen bir alandır.
- Bilim çevre sorunlarına tek başına neden yetmez?Bilim ölçer ve açıklar ama ne yapmamız gerektiğini söylemez. Bu, değer ve sorumluluk sorusudur.
- Bhopal ile Aral Gölü felaketlerinin farkı nedir?Bhopal tek gecede olan, sorumlusu belli bir kazadır. Aral on yıllara yayılmış, sorumluluğu dağınık bir süreçtir.
- Bhopal ve Aral'ı ortak kılan ne?İkisi de doğal afet değildir; ikisi de insan faaliyetlerinin sonucudur.
- Bugünkü çevre sorunlarının kökü hangi düşünceye bağlanır?Rönesans'la başlayan modern düşünceye ve Bilimsel Devrim'in doğayı makine gibi gören anlayışına.
- "Orman, ondan ne kadar kereste çıkarsa o kadar değerlidir." Bu söz hangi anlayışa uyar?İnsan merkezli anlayışa. Doğanın değerini insana sağladığı faydayla ölçer.
- Modern Batı ile kadim kültürlerin doğaya bakışını karşılaştır.Modern Batı doğayı kullanılacak bir makine olarak görür. Kadim kültürler ise onu değerli sayar ve doğayla uyum içinde yaşamayı önemser.
- Hititlerin su ve atık tesisleri ile Osmanlı vakıfları neyi gösterir?Anadolu'daki eski medeniyetlerin çevreyi korumaya önem verdiğini.
- Mencius'un Öküz Dağı örneği neyi anlatır?İnsanlar doğanın tahrip olduğunu görür ama bunun kendi eserleri olduğunu fark etmez.
- Sürdürülebilir kalkınmanın zorluğu nedir?Doğayı koruyan politikaların bir maliyeti vardır. Bu maliyet bazen hedeften uzaklaşılmasına yol açar.
- Bir şehirde atıkların kaynağında ayrılıp geri kazanılması hangi kavrama örnektir?Sıfır atık. Atığı azaltır ve sürdürülebilirliği destekler.
- Çevre sorunları neden ülkeler arası sözleşmeler gerektirir?Hava, deniz ve iklim sınır tanımaz. Bir ülkenin salımı herkesi etkiler, bu yüzden çözüm ortak olmalıdır.
- Süleymaniye Külliyesi hangi bakımdan bugüne örnek olabilir?Doğayla uyumlu, sürdürülebilir mimarinin bir örneği olarak anılır.
KENDİNE SOR
Ekonomik kalkınma ile doğayı korumak çatıştığında hangisine öncelik verilmeli? Görüşünü bir örnekle savun.