Çevre Etiği
Bir ağacın, bir nehrin ya da bir dağın, insana yararı olmasa da değeri var mıdır?
Bu konunun videoları
OKUMADAN ÖNCE TAHMİN ET
Cevaplarını konunun sonunda göreceksin.
Bir otoyol yapılacak. Yol, yaban hayvanlarının her yıl geçtiği bir boğazdan geçiyor. Mühendisler hesap yapar: Kaç metre köprü, kaç ton beton? Ama başka sorular da var: Hayvanların geçiş yolunu kesmeye hakkımız var mı? Yol insana fayda sağlıyorsa doğanın kaybı önemsiz mi?
Bu sorular hesapla değil, değer ve sorumlulukla ilgilidir. İşte çevre etiği, insanın doğaya karşı ahlaki sorumluluklarını felsefi açıdan inceleyen alandır. 20. yüzyılda büyük çevre sorunları ortaya çıkınca doğmuştur ve bir uygulamalı etik alanıdır.
Bu alan nasıl doğdu?
Batı düşüncesinde Antik Yunan’dan beri güçlenen akılcılık, René Descartes (1591-1650) ile egemen bir ilke hâline geldi. Akla ve bilime duyulan güven, insanın doğaya hâkim olmasının yolunu açtı. 20. yüzyılın çevre sorunları ise bu güveni sarstı.
Alanın öncüleri:
| Düşünür | Katkısı |
|---|---|
| John Muir (1838-1914) | Doğayı korumak için mücadele eden ABD’li düşünür ve yazar |
| Aldo Leopold (1887-1948) | Etik, canlı-cansız bütün çevreyi içine almalı |
| Paul W. Taylor (1923-2015) | Doğaya Saygı: Çevre Etiği Teorisi; Kantçı etiği bütün canlı varlıklar için kabul eder |
| Arne Naess (1912-2009) | Doğa insandan bağımsız olarak değerlidir |
Felsefe tarihinde insan ve doğa
Çevre etiği yeni bir alandır, ama insan-doğa ilişkisi felsefenin en eski konularından biridir. Çin, Hint ve Türk-İslam düşüncesinde doğayla uyum belirgindir.
İlk Çağ: Doğa canlı bir bütün. Erken dönem filozoflar doğanın canlı olduğunu düşündü (hilozoizm) ve her şeyin ortak bir ilk ilkeden (arkhe) çıktığını savundu.
- Thales: Her şeyin ilk nedeni sudur.
- Empedokles: Dört ana neden vardır: hava, su, toprak, ateş.
- Herakleitos: Doğanın temel niteliği değişimdir.
- Parmenides: Değişim bir yanılsamadır; varlık bir ve değişmezdir.
- Platon: Doğadaki nesneler gerçek varlık değil, ideaların yansımasıdır.
- Aristoteles: Doğadaki varlıklar insan içindir; değerleri insana yararlarından gelir.
- Kinikler ve Stoacılar: İnsan doğaya uygun yaşamalı, doğanın yasalarına uymalıdır.
- Lao Tse: İnsan, Tao denen evrensel düzenin bir parçasıdır.
Orta Çağ: Doğa, yaratılmış bir emanet. Doğa Tanrı’nın eseridir; bu yüzden değerlidir. Tanrı doğayı insanın ihtiyaçları için yaratmış ama insanı ona karşı sorumlu da kılmıştır.
- Saint Agustinus: Doğanın varlığı ancak Tanrı ile mümkündür.
- Farabi ve İbni Sina: Sudur öğretisi. Çokluk, “bir” olan Allah’tan taşarak meydana gelir; doğa bu yüzden sevilmeye değerdir.
- İslam düşüncesinde Yunus Emre’nin (1238-1328) dile getirdiği anlayış öne çıkar: “Yaratılanı sev yaratandan ötürü.”
- Bu düşüncede doğa rastlantıyla oluşmaz; tevhit temelinde düzenli ve anlamlı bir yapısı vardır.
- İnsan doğaya egemen değildir; onu korur, israf etmez.
Rönesans ve modern dönem: Doğa bir makine. Doğa matematik ve fizikle açıklandıkça bir makine gibi görülmeye başlandı. Anlamaya çalışmanın yerini kullanmak ve hükmetmek aldı.
- Cusanus ve Bruno: Doğa yalnızca bir araç değil, akla tam açılmayan gizemli bir değerdir.
- Kopernik, Kepler, Galileo, Newton: Doğanın gizemini matematik ve fizikle çözmeye çalıştılar.
- Francis Bacon: Bilgi güçtür; doğaya egemen olmanın yöntemi bulunabilir. (Bu fikrin kaynağı: Francis Bacon, Meditationes Sacrae, 1597.)
- Hobbes: Doğa bir makine gibidir.
- Descartes: Merkezde akıllı insanın durduğu mekanik bir doğa görüşü.
20. yüzyıl: Yeniden değer arayışı.
- Heidegger: Descartes’la birlikte doğa yalnızca ölçülen ve hesaplanan bir şeye dönüştü; insan kendini doğanın efendisi saydı ve varlığın anlamı unutuldu.
- Adorno (1903-1969): Adorno’ya göre doğaya egemen olmak, egemen olunana yabancılaşmayı getirir; insanın doğadan kopuşu bu egemenlikle başlar. Üstelik bu egemenliğin bir bedeli vardır: Durmadan ileri gittiğini sanan insan, aynı hızla geriler.
- Leopold: İnsan doğanın bir üyesidir; etik yalnızca insanlar arasında değil, bütün varlıklar arasında geçerli olmalıdır.
- Naess: İnsan doğanın üstünde değil, parçasıdır; diğer canlılarla eşit değerdedir.
Çevre etiğinin üç tartışması
Çevre etiği, geleneksel insan merkezci bakışa yöneltilen eleştirilerle doğdu. Tartışma üç soru etrafında döner:
| Soru | Bir uç | Öbür uç |
|---|---|---|
| Merkezde ne var? | İnsan | Doğa |
| Doğanın değeri nedir? | Araçsal (insana yararı) | İçsel (kendi başına) |
| Neye bakmalı? | Bireye | Bütüne |
Bu tartışmayı üç kavram besler:
- Potansiyel değer: İnsandan başka içsel değeri olan varlık var mı? Sorumluluğumuzun kaynağı ne?
- Sürdürülebilirlik: Sürdürülebilir bir çevre mümkün mü? Varlıkların yaşam hakkı için ideal düzen ne olmalı?
- Nesiller arası eşitlik: Doğal kaynakları kullanmanın ölçüsü ne? Gelecek kuşakların bizim üzerimizde hakkı var mı?
Üç temel yaklaşım
Bu sorulara verilen cevaplar üç yaklaşım doğurdu. Bunları bir ahlaki çember gibi düşün: Çember genişledikçe sorumluluk da büyür.
| Yaklaşım | Kim değerli? | Temel düşünce |
|---|---|---|
| İnsan merkezci | Yalnızca insan | Doğa insana yaradığı kadar değerlidir; etik insanlar arasında geçerlidir. |
| Canlı merkezci | Bütün canlılar | İnsan üstün değildir; her canlı kendi başına değerlidir. Biyolojik çeşitlilik korunmalıdır. |
| Çevre merkezci | Canlı ve cansız doğa | İnsan, ekosistemin eşit bir parçasıdır; sorumluluk toprağa, suya, dağa da uzanır. |
İnsan merkezci yaklaşım da doğayı korumayı önerebilir; ama gerekçesi insanın kendi yararıdır: Ormanı korurum, çünkü ona ihtiyacım var. Canlı merkezci yaklaşıma göre ise bir ağacı korumak için insana yararlı olmasına gerek yoktur. Çevre merkezci yaklaşım çemberi daha da genişletir: Bir nehir de bir dağ da ahlaki hesaba girer.
İki yapıyı karşılaştır: Adana’daki Gülek Boğazı’na yapılan, yaban hayvanlarının otoyolun üstünden geçmesini sağlayan Türkiye’nin ilk ekolojik köprüsü ve Dubai’de denizin doldurulmasıyla yapılan Palm Jumeirah yapay adası. Hangisi hangi yaklaşıma daha yakın?
Diğer yaklaşımlar
Derin ekoloji: Varlıkların refahını ve gelişmesini temel alır. Doğa insandan bağımsız olarak değerlidir. İnsanın, kendi ihtiyaçları için doğanın zenginliğini ve çeşitliliğini azaltmaya hakkı yoktur. İnsanın doğaya müdahalesi aşırı noktaya varmıştır; gidişatı değiştirmek için yeni politikalar gerekir.
Fütüristik yaklaşım: Doğayı gelecek kuşaklardan ödünç aldık. İnsan doğanın sahibi ya da efendisi değil, koruyucusudur. Bu yaklaşım bugünkü insandan bir fedakârlık ister: Gelecek kuşaklar için bazı zevklerinden vazgeçmek. Sürdürülebilir kalkınma fikrinde bu yaklaşımın izi görülür.
Son insan düşünce deneyi
Richard Routley (1935-1996) bir konferansta şu durumu sordu: Büyük bir felaketten sonra hayatta kalan tek kişi sensin. Ormanları, gölleri, hayvanları yok edebilirsin. Bundan etkilenecek tek bir insan bile yok. Yok etmek yanlış mı?
İnsan merkezci yaklaşıma göre yanlış değildir; çünkü zarar görecek kimse kalmamıştır. Ama çoğumuzun içi “yanlış” der. Eğer yanlışsa, doğanın değeri insandan bağımsız olmalıdır. Routley’in deneyi böylece insan merkezci etiğin bu sezgiyi açıklayamadığını gösterir.
Afet bilinci
Doğa canlıların yaşam alanıdır ve ekosistem bozulursa insan da etkilenir, çünkü o da bu sistemin parçasıdır. Afetler her an, her yerde olabilir. Nesli tükenen canlıları kurtarmak ekosistemi korur. Afete uğrayan canlılara yardım etmek ve afetten sonra toplumsal dayanışmaya katılmak da çevreye karşı sorumluluğumuzun parçasıdır.
Felsefi metin nasıl yazılır?
Çevre etiği bir görüş bildirmekle kalmaz; o görüşü kurmayı ister. Felsefi bir metin şu adımlarla yazılır:
- Problemi tanımla: Metin hangi soruya cevap arıyor?
- Kavramları yerinde kullan: Sürdürülebilirlik, içsel değer, sorumluluk gibi kavramlar doğru anlamıyla geçmeli.
- Argüman kur: Görüşünü destekleyen gerekçeleri ortaya koy.
- Temellendir: Gerekçelerin tutarlı ve geçerli olsun.
- Felsefe tarihine bağla: Bu problemi hangi düşünür nasıl ele aldı?
- Dil ve düzen: Giriş, gelişme, sonuç; paragraflar arasında anlam bütünlüğü. Sonunda metni birkaç kez gözden geçir.
Başta sorduklarımız3 soru
İlk Çağ'ın erken dönem filozofları doğayı nasıl düşünüyordu?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPCanlılık taşıyan bir bütün olarakTahminin doğru çıktı.
Bu filozoflar maddenin ve doğanın canlı olduğunu savundu; bu görüşe hilozoizm denir. Doğayı Tanrı'nın eseri saymak Orta Çağ'a, makine gibi görmek modern döneme aittir.
Cevap bu bölümde: Felsefe tarihinde insan ve doğa →Doğanın değerini insana sağladığı faydayla ölçen bir görüş, doğaya nasıl bir değer biçer?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPAraçsal değerTahminin doğru çıktı.
Araçsal değer, bir şeyin değerini başka bir amaca, burada insana yararına bağlar. İçsel değer ise bir şeyin kendi başına değerli olmasıdır.
Cevap bu bölümde: Çevre etiğinin üç tartışması →Ahlaki sorumluluğu canlılarla sınırlamayıp cansız doğaya da genişleten yaklaşım hangisidir?
SENİN TAHMİNİNDOĞRU CEVAPÇevre merkezci yaklaşımTahminin doğru çıktı.
Çevre merkezci yaklaşım, canlı merkezci yaklaşımın çemberine cansız doğayı da ekler. Böylece insanın sorumluluğu cansız varlıkları da kapsar.
Cevap bu bölümde: Üç temel yaklaşım →
Konunun kavramları18 kavram
- Çevre etiği
- İnsanın doğaya karşı ahlaki sorumluluklarını felsefi açıdan inceleyen, 20. yüzyılda ortaya çıkan uygulamalı etik alanıdır.
- Hilozoizm
- Maddenin ve doğanın canlı olduğunu kabul eden İlk Çağ görüşüdür.
- Arkhe
- İlk Çağ doğa filozoflarının, her şeyin kendisinden çıktığını düşündükleri ilk ilkedir.
- Sudur
- İslam filozoflarına göre çokluğun "bir" olan Allah'tan taşarak meydana gelmesidir.
- Mekanik dünya görüşü
- Doğayı parçaları çözülüp kullanılabilecek bir makine gibi gören anlayıştır.
- Araçsal değer
- Bir şeyin başka bir şeye, özellikle insana sağladığı fayda yüzünden taşıdığı değerdir.
- İçsel değer
- Bir şeyin kimseye yararı olmasa da kendisi olduğu için taşıdığı değerdir.
- İnsan merkezci yaklaşım
- İnsanı diğer canlılardan değerli sayan ve doğanın değerini insana yararıyla ölçen çevre etiği görüşüdür.
- Canlı merkezci yaklaşım
- İnsanla birlikte bütün canlıların kendi başına değerli olduğunu savunan çevre etiği görüşüdür.
- Çevre merkezci yaklaşım
- Ahlaki sorumluluğu canlıların yanında toprak, su, dağ gibi cansız doğayı da kapsayacak biçimde genişleten görüştür.
- Derin ekoloji
- Doğanın insandan bağımsız değerli olduğunu, insanın kendi ihtiyaçları için doğanın zenginliğini azaltmaya hakkı olmadığını savunan görüştür.
- Fütüristik yaklaşım
- Doğayı gelecek kuşaklardan ödünç aldığımızı söyleyerek gelecek kuşakları merkeze alan görüştür.
- Potansiyel değer
- Çevre etiğinde varlıkların ahlaki statüsünü, yani hangi varlıkların ahlaken hesaba katılacağını tartışan kavramdır.
- Sürdürülebilirlik
- Kaynakları koruyup geliştirerek yaşamı uzun vadede destekleyebilme durumudur.
- Nesiller arası eşitlik
- Dünyanın kaynaklarının bugünkü ve gelecek kuşaklar arasında adil paylaşılmasıdır.
- Ahlaki sorumluluk
- Kişinin eylemlerinin sonuçlarını üstlenmesi ve başkalarına zarar vermemekle yükümlü olmasıdır.
- Afet bilinci
- Afetlerin her an olabileceğini bilip hazırlıklı olmak ve afet sonrasında canlılara yardım etmeyi sorumluluk saymaktır.
- Felsefi metin
- Bir problemi kavramlar ve gerekçeli argümanlarla sorgulayan, tutarlı biçimde yazılmış metindir.
Kısa tekrar
Konudan rastgele kartlar. Cevabı önce kendin düşün, sonra kartı aç.
- Çevre etiği nedir?İnsanın doğaya karşı ahlaki sorumluluklarını inceleyen, 20. yüzyılda doğan uygulamalı etik alanıdır.
- Araçsal değer ile içsel değer arasındaki fark nedir?Araçsal değer bir şeyin insana yararından gelir. İçsel değer ise kimseye yararı olmasa da kendi başına taşıdığı değerdir.
- "Ormanı korumalıyız, çünkü temiz havaya ihtiyacımız var." Bu gerekçe hangi yaklaşıma uyar?İnsan merkezci yaklaşıma. Doğayı korur ama gerekçesi insanın yararıdır.
- "Bir kelebeğin yaşamı, kimseye yararı olmasa da değerlidir." Bu görüş hangi yaklaşıma uyar?Canlı merkezci yaklaşıma. Her canlı insandan bağımsız olarak değerlidir.
- Bir nehrin yatağını değiştirmek ahlaki bir sorun mudur? Çevre merkezci yaklaşım ne der?Evet der. Bu yaklaşım sorumluluğu toprak, su, dağ gibi cansız doğaya da genişletir.
- Canlı merkezci ve çevre merkezci yaklaşımları karşılaştır.İkisi de insanın üstünlüğünü reddeder. Canlı merkezci yalnızca canlıları, çevre merkezci ise canlı-cansız bütün doğayı hesaba katar.
- Paul W. Taylor çevre etiğine nasıl bir katkı yaptı?Doğaya Saygı: Çevre Etiği Teorisi adlı eserinde Kantçı etik anlayışını benimser ve bunu bütün canlı varlıklar için kabul eder. Bu, insan temelli değer kaygısından ilk ciddi uzaklaşmadır.
- İlk Çağ filozoflarının doğaya bakışı ile modern dönemin bakışı nasıl ayrılır?İlk Çağ'da doğa canlı bir bütün olarak görülür. Modern dönemde ise çözülüp kullanılacak bir makine olarak görülür.
- Farabi ve İbni Sina'nın sudur öğretisi doğaya nasıl bir değer verir?Doğa "bir" olan Allah'tan taşarak meydana geldiği için Yaratıcının eseri olarak sevilmeye değerdir.
- Bacon'ın "bilgi güçtür" anlayışı doğayla ilişkimizi nasıl değiştirdi?Bilgi doğayı anlamanın değil, ona egemen olmanın aracı sayıldı.
- Son insan düşünce deneyi hangi yaklaşımı zorlar? Neden?İnsan merkezci yaklaşımı. Kimse zarar görmese de doğayı yok etmek yanlış geliyorsa, doğanın değeri insandan bağımsız olmalıdır.
- Derin ekolojinin temel iddiası nedir?İnsanın, kendi ihtiyaçları için doğanın zenginliğini ve çeşitliliğini azaltmaya hakkı yoktur.
- "Torunlarımız da bu ormanda yürüyebilmeli." Bu düşünce hangi yaklaşıma uyar?Fütüristik yaklaşıma. Doğayı gelecek kuşaklardan ödünç aldığımızı ve onu korumamız gerektiğini söyler.
- Nesiller arası eşitlik hangi soruyu sorar?Doğal kaynakları kullanmanın ölçüsü ne olmalı ve gelecek kuşakların bizim üzerimizde hakkı var mı?
- Potansiyel değer kavramı neyi tartışır?Hangi varlıkların ahlaken hesaba katılacağını, yani insandan başka içsel değeri olan varlık bulunup bulunmadığını.
- Afet bilinci neden çevre etiğinin konusudur?İnsan da ekosistemin parçasıdır; afete hazırlanmak ve canlılara yardım etmek bu sistem karşısındaki sorumluluğumuzdur.
- Felsefi bir metinde görüş bildirmek neden yetmez?Görüşün kavramlarla ve tutarlı gerekçelerle temellendirilmesi gerekir; aksi hâlde yalnızca bir kanaat olarak kalır.
KENDİNE SOR
Doğanın değeri insana sağladığı yarardan mı gelir, yoksa insan hiç olmasa da değerli midir? Hangi yaklaşıma yakın olduğunu gerekçesiyle yaz.