Çevre Etiği

Batı düşüncesinde Antik Yunan’dan beri güçlenen akılcılık, René Descartes (1596-1650) ile egemen bir ilke hâline geldi. Akla ve bilime duyulan güven, insanın doğaya hâkim olmasının yolunu açtı. 20. yüzyılın çevre sorunları ise bu güveni sarstı.

Alanın öncüleri:

Çevre etiği yeni bir alandır, ama insan-doğa ilişkisi felsefenin en eski konularından biridir. Çin, Hint ve Türk-İslam düşüncesinde doğayla uyum belirgindir.

İlk Çağ: Doğa canlı bir bütün. Erken dönem filozoflar doğanın canlı olduğunu düşündü (hilozoizm) ve her şeyin ortak bir ilk ilkeden (arkhe) çıktığını savundu.

• Thales: Her şeyin ilk nedeni sudur.
• Empedokles: Dört temel öge vardır: hava, su, toprak, ateş.
• Herakleitos: Doğanın temel niteliği değişimdir.
• Parmenides: Değişim bir yanılsamadır; varlık bir ve değişmezdir.
• Platon: Doğadaki nesneler gerçek varlık değil, ideaların yansımasıdır.
• Aristoteles: Doğadaki varlıklar insan içindir; değerleri insana yararlarından gelir.
• Kinikler ve Stoacılar: İnsan doğaya uygun yaşamalı, doğanın yasalarına uymalıdır.
• Lao Tse: İnsan, Tao denen evrensel düzenin bir parçasıdır.

Orta Çağ: Doğa, yaratılmış bir emanet. Doğa Tanrı’nın eseridir; bu yüzden değerlidir. Tanrı doğayı insanın ihtiyaçları için yaratmış ama insanı ona karşı sorumlu da kılmıştır.

• Augustinus: Doğanın varlığı ancak Tanrı ile mümkündür.
• Farabi ve İbni Sina: Sudur öğretisi. Çokluk, “bir” olan Allah’tan taşarak meydana gelir; doğa bu yüzden sevilmeye değerdir.
• İslam düşüncesinde yaratılanı Yaratan’dan ötürü sevme anlayışı vardır. İnsan doğaya egemen değildir; onu korur, israf etmez.

Rönesans ve modern dönem: Doğa bir makine. Doğa matematik ve fizikle açıklandıkça bir makine gibi görülmeye başlandı. Anlamaya çalışmanın yerini kullanmak ve hükmetmek aldı.

• Cusanus ve Bruno: Doğa yalnızca bir araç değil, akla tam açılmayan gizemli bir değerdir.
• Kopernik, Kepler, Galileo, Newton: Doğanın gizemini matematik ve fizikle çözmeye çalıştılar.
• Francis Bacon: Bilgi güçtür; doğaya egemen olmanın yöntemi bulunabilir. (Bu fikrin kaynağı: Francis Bacon, Meditationes Sacrae, 1597.)
• Hobbes: Doğa bir makine gibidir.
• Descartes: Merkezde akıllı insanın durduğu mekanik bir doğa görüşü.

20. yüzyıl: Yeniden değer arayışı.

• Heidegger: Descartes’la birlikte doğa yalnızca ölçülen ve hesaplanan bir şeye dönüştü; insan kendini doğanın efendisi saydı ve varlığın anlamı unutuldu.
• Adorno: Doğaya egemen olmak, egemen olunana yabancılaşmayı getirir. Bu ilerlemenin bir bedeli vardır: “Durdurulamaz ilerlemenin laneti, durdurulamaz gerilemedir.” (Max Horkheimer ve Theodor W. Adorno, Aydınlanmanın Diyalektiği, 1947)
• Leopold: İnsan doğanın bir üyesidir; etik yalnızca insanlar arasında değil, bütün varlıklar arasında geçerli olmalıdır.
• Naess: İnsan doğanın üstünde değil, parçasıdır; diğer canlılarla eşit değerdedir.

Çevre etiği, geleneksel insan merkezci bakışa yöneltilen eleştirilerle doğdu. Tartışma üç soru etrafında döner:

Bu tartışmayı üç kavram besler:

• Potansiyel değer: İnsandan başka içsel değeri olan varlık var mı? Sorumluluğumuzun kaynağı ne?
• Sürdürülebilirlik: Sürdürülebilir bir çevre mümkün mü? Varlıkların yaşam hakkı için ideal düzen ne olmalı?
• Nesiller arası eşitlik: Doğal kaynakları kullanmanın ölçüsü ne? Gelecek kuşakların bizim üzerimizde hakkı var mı?

Bu sorulara verilen cevaplar üç yaklaşım doğurdu. Bunları bir ahlaki çember gibi düşün: Çember genişledikçe sorumluluk da büyür.

İnsan merkezci yaklaşım da doğayı korumayı önerebilir; ama gerekçesi insanın kendi yararıdır: Ormanı korurum, çünkü ona ihtiyacım var. Canlı merkezci Paul W. Taylor’a göre ise bir ağacı korumak için insana yararlı olmasına gerek yoktur. Çevre merkezci Aldo Leopold çemberi daha da genişletir: Bir nehir de bir dağ da ahlaki hesaba girer.

İki yapıyı karşılaştır: Adana’daki Gülek Boğazı’na yapılan, yaban hayvanlarının otoyolun üstünden geçmesini sağlayan Türkiye’nin ilk ekolojik köprüsü ve Dubai’de denizin doldurulmasıyla yapılan Palm Jumeirah yapay adası. Hangisi hangi yaklaşıma daha yakın?

Derin ekoloji (Arne Naess): Doğa insandan bağımsız olarak değerlidir. İnsanın, kendi ihtiyaçları için doğanın zenginliğini ve çeşitliliğini azaltmaya hakkı yoktur. İnsanın doğaya müdahalesi aşırı noktaya varmıştır; gidişatı değiştirmek için yeni politikalar gerekir.

Fütüristik yaklaşım: Doğayı gelecek kuşaklardan ödünç aldık. İnsan doğanın sahibi ya da efendisi değil, koruyucusudur. Bu yaklaşım bugünkü insandan bir fedakârlık ister: Gelecek kuşaklar için bazı zevklerinden vazgeçmek. Sürdürülebilir kalkınma fikrinde bu yaklaşımın izi görülür.

Richard Routley (1935-1996) bir konferansta şu durumu sordu: Büyük bir felaketten sonra hayatta kalan tek kişi sensin. Ormanları, gölleri, hayvanları yok edebilirsin. Bundan etkilenecek tek bir insan bile yok. Yok etmek yanlış mı?

İnsan merkezci yaklaşıma göre yanlış değildir; çünkü zarar görecek kimse kalmamıştır. Ama çoğumuzun içi “yanlış” der. Eğer yanlışsa, doğanın değeri insandan bağımsız olmalıdır. Routley’in deneyi böylece insan merkezci etiğin bu sezgiyi açıklayamadığını gösterir.

Doğa canlıların yaşam alanıdır ve ekosistem bozulursa insan da etkilenir, çünkü o da bu sistemin parçasıdır. Afetler her an, her yerde olabilir. Nesli tükenen canlıları kurtarmak ekosistemi korur. Afete uğrayan canlılara yardım etmek ve afetten sonra toplumsal dayanışmaya katılmak da çevreye karşı sorumluluğumuzun parçasıdır.

Çevre etiği bir görüş bildirmekle kalmaz; o görüşü kurmayı ister. Felsefi bir metin şu adımlarla yazılır:

1. Problemi tanımla: Metin hangi soruya cevap arıyor?
2. Kavramları yerinde kullan: Sürdürülebilirlik, içsel değer, sorumluluk gibi kavramlar doğru anlamıyla geçmeli.
3. Argüman kur: Görüşünü destekleyen gerekçeleri ortaya koy.
4. Temellendir: Gerekçelerin tutarlı ve geçerli olsun.
5. Felsefe tarihine bağla: Bu problemi hangi düşünür nasıl ele aldı?
6. Dil ve düzen: Giriş, gelişme, sonuç; paragraflar arasında anlam bütünlüğü. Sonunda metni birkaç kez gözden geçir.